Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

Klimaatsverandering: Mythes, Feiten en Vragen

Dit artikel werd in samenwerking met Drs. P. Dercksen, Drs. M.Th. Baayen en Ir. F.van Sluijs ontwikkeld en hun bijdrages hebben enorm geholpen aan de kwaliteit en inhoud ervan.

 1. Inleiding

Het thema waar dit artikel over gaat betreft globale opwarming en klimaatsverandering in het algemeen en is ontstaan op grond van een verwarring door het enorme aantal gepubliceerde artikelen hierover met tegenstrijdige en tweeslachtige opinies. Verder zijn er bekritiseerde internationale verdragen over dit thema en verschillende theorieën met hun fervente aanhangers en vijanden, die ons alleen maar meer verwarren en ons doen afvragen, waar de wereld naartoe gaat.

De temperaturen van de atmosfeer gaan omhoog, wat de meerderheid van wetenschappers en experts in deze materie, politici en de gewone man allemaal gedurende de afgelopen 50 jaar hebben gemerkt, of zelfs langer geleden. Het klimaat verandert voortdurend en dit is een van de weinige zaken, waar we het eens over kunnen zijn van een verder heel verwarrende materie; echter het waarom van deze stijging en de vraag in hoeverre de mensheid in staat is de temperaturen in de atmosfeer te beïnvloeden door middel van een toe- of afname van CO2 opent opeens een wijde en vaak felle discussie.

Als onderdeel van een reeks gesprekken met kennisen van diverse achtergronden zijn wij tenslotte op de hamvraag aangeland die luidt: Hoe belangrijk is de rol van de mensheid in de klimaatsverandering? De speurtocht naar de antwoorden op deze vraag heeft geleid tot een onderzoek op het Internet over wat er over dit thema te vinden is en deze tocht heeft ons vele verrassingen bezorgd en zijn we op intriges gestuit, op gemanipuleer tot op het punt, dat het duidelijk werd dat er geen simpele verklaringen bestaan, noch eenvoudige oplossingen, maar wel dat het klimaatsysteem niet-lineair en chaotische is met terugkoppelingen, wat betekent, dat het bijna onmogelijk is zelfs maar het weer van morgen juist te voorspellen.

2. De belangrijkste thema’s waar we op gestuit zijn:

De hoofdthema’s waar we op gestuit zijn kunnen in vieren verdeeld worden en als volgt samengevat worden (tussen haakjes staan in blauw alleen de meest relevante ‘links’ aangegeven):

2.1 Het klimaat en globale opwarming

Het eerste thema is de opwarming van de aarde en om precies te zijn hoeveel die is, de ontwikkeling en het waarom ervan. Gedurende het Holoceen bij het aflopen van de laatste ijstijd (zo’n 12.000 jaar geleden) kwam de Aarde in een interglaciaal tijdperk terecht, waarbij temperaturen langzaam gingen stijgen, zonder echter een rechte lijn te volgen, maar met pieken en dalen (Paul A. Mayewski et al., 2004). Bijvoorbeeld in Europa waren er warmere periodes gedurende het Romeinse Rijk, daarna was er een kleine ijstijd tussen 1300-1400 en een paar pieken rond 1650, 1770 en 1850 (D.J. Easterbrook, 2016).

De factoren die aan de globale gemiddelde temperaturen bijdragen vormen een gecompliceerd geheel en hangen gedeeltelijk af van de relatie tussen de Zon en de Aarde. Hier kunnen de zonnevlekken genoemd worden, de veranderingen van de aardas tegenover de Zon, de thermale oceaanstromingen, reflectie van radiatie op het aardoppervlak en ook bijvoorbeeld de broeikasgassen. [FECYT Fundación Española para la Ciencia y la Tecnología, 2004.

Daarbij betreft het klimaat een non-linear chaotisch systeem met terugkoppelingen, dat door zijn hoge graad van ingewikkeldheid enigerlei voorspellingen bemoeilijkt; met andere woorden ontbreken er nog veel stukjes van deze ingewikkelde legpuzzel.

Wat wel duidelijk is, dat de variaties van de oppervlaktetemperaturen op Aarde en in de atmosfeer vele oorzaken hebben en niet alleen van CO2-concentraties afhankelijk zijn, maar ook gereguleerd worden door een reeks andere factoren, die als positieve of negatieve terugkoppeling kunnen dienen en waarvan de invloeden dus moeilijk in te schatten zijn. Bijvoorbeeld wordt de functie van waterdamp en van de wolken nog steeds uitgebreid onderzocht, wat ook het geval is bij de invloeden van ijs en sneeuw. Een heel ander voorbeeld is de rol die de oceanen spelen bij de warmtedistributie tussen de polen (de Atlantische stroming heet in het Engels Atlantic Meridional Overturning Circulation AMOC en dan is er de Pacific Decadal Oscillation PDO). De invloed van deze stromingen op het klimaat, de veranderingen van klimaatzones en op de polen zelf is blijbaar tot nu toe onderschat. Alhoewel er aan de polen hogere oppervlakte luchttemperaturen gemeten zijn, is dat in wezen niet het probleem, maar eerder de temperatuur van deze oceaanstroming, zoals gezien kan worden in deze bijdrage van Judith Curry in 2017.

En wat de oceanen betreft zijn er ook de fenomenen van El Niño en La Niña, die in sommige delen van de wereld een sterke invloed op het klimaat gehad hebben, zie onder andere Jacek Piskozub and Dorota Gutowska, 2014. De belangrijkste oorzaken voor temperatuursveranderingen en in het algemeen het gedrag van het klimaat zijn nog lang niet duidelijk. De gletscherspecialist Christian Schlüchter (2011) liet zien dat gedurende het Holoceen er zich belangrijke temperatuursveranderingen voorgedaan hebben en er zelfs verschuivingen geweest zijn van de boomgrens, zoals hier aangegeven.

Wat wel duidelijk is, dat het klimaat verandert, dat er inderdaad een tendens is tot temperatuursverhoging en dat deze feiten niets nieuws tonen, wantgedurende het bestaan van de planeet hebben zich veel drastischer veranderingen voorgedaan.

Met deze opmerkingen over het klimaat vervolgen we nu met de verschijning van de mens op het wereldtoneel.

2.2 Het klimaat en de mens

Het tweede thema van belang gaat over de mate, waarin de mens door zijn acties invloed op het klimaat kan uitoefenen en op welke niveaus. Ontbossing is een van die punten of de hoge CO2-niveaus een ander, waarbij de mens een invloed schijnt uit te oefenen op het klimaat.

De vraag over de rol van CO2-uitstoot wordt al meer dan honderd jaar bestudeerd en niet alleen door de wetenschappelijke sector, maar zeker ook op politiek niveau (zie sectie 2.4). Als wij het uitgebreide pakket publicaties over globale opwarming doornemen, wordt het duidelijk, dat het effect van de CO2 niet alleen het debat domineert, maar ook de opinievorming en de polemiek. De invloed van dit gas met broeikaseffect wordt danvooral besproken om de graad van de invloed ervan, daarna om zijn bronnen en hun respectieve bijdrages, en tenslotte ook om de manier, waarop dit thema op politieke en economische niveaus gebruikt wordt (zie sectie 2.4).

Het broeikaseffect treedt op, wanneer de broeikasgassen het zonlicht (korte golfstraling) door de atmosfeer laten passeren. De Aarde absorbeert dan dit zonlicht, warmt op en straalt vervolgens energie uit via lange-golf infrarode straling, die in de atmosfeer door de broeikasgassen opgevangen wordt en vervolgens naar alle richtingen gereflecteerd en gedeeltelijk dus ook weer terug naar de Aarde. Echter heeft dit effect vooral toepassing op de verwarming van de atmosfeer; daarnaast hoopt deze energie zich bij de oppervlakte op en stijgt door convectie weer naar hogere regionen van de atmosfeer. Warmere lucht betekent ook een hoger gehalte waterdamp, dat weer als positieve terugkoppeling funcioneert, omdat zo weer een hogere temperatuur mogelijk gemaakt wordt. Echter wanneer vochtige lucht stijgt tot een niveau, waar het punt van verzadiging bereikt wordt, wordt er regen gevormd, wat weer een verlies aan energie betekent en een verlaging van de temperatuur. Het een en ander betekent wel, dat het niet altijd duidelijk is of dit hele proces leidt tot positieve of negatieve terugkoppelingen. In de eerste plaats is het van groot belang de temperatuur van de atmosfeer met regelmatig te meten. Dan hebben de verschillende oppervlaktes van de Aarde (nat en droog) ieder hun eigen karakteristieken. Daarbij verwarmt het oceaanwater slechts heel langzaam, terwijl droge oppervlaktes snel opwarmen, maar ook weer snel afkoelen op het moment dat de hittebron (de zon of warme lucht) verdwijnt.

Behalve de CO2 zijn er nog meer factoren, die op een of andere wijze hun invloed op het klimaat uitoefenen, zoals bijvoorbeeld de waterdamp, die het grootste deel van de broeikasgassen uitmaakt en waarvan de aanwezigheid in de atmosfeer onder andere afhangt van de bestaande bebossing op aarde. Urbane opwarming is ook zo’n factor die een rol speelt, maar waarover nog veel data ontbreken en onderzoek nog moet vaststellen, wat de invloed ervan precies is. Al eerder werden de stromingen AMOC en PDO van de oceanen genoemd. Wat wij nu eigenlijk willen weten is hoe groot de invloed van de mens op het klimaatsysteem eigenlijk is en of de mens daadwerkelijk dit systeem kan beïnvloeden.

2.3 De mens en het klimaat

Het derde thema dat in onze gesprekken de kop op stak betreft de manier, waarop menselijke interventie het klimaat kan beïnvloeden (anthropogene invloed). Daarbij verbonden is er het thema over de mate, waarin de mens zijn negatieve als ook positieve invloeden op het klimaat kan aanpassen en dan vooral wat globale opwarming betreft. Het is echter niet altijd duidelijk, wat precies de effecten en gevolgen van anthropogene invloeden zijn. Daarbij begint wel duidelijk te worden, dat dit thema direct ook een andere discussie opgang brengt: de invloed van anthropogene activiteiten op het milieu. Het komt nog wel eens voor, dat in de pers de begrippen milieu en klimaat door elkaar gehaald worden en – erger nog –, dat er een directe relatie tussen die twee zou bestaan, terwijl een ding duidelijk is, en dat betreft het feit, dat welke invloed dan ook van het klimaat op het milieu en andersom van indirecte aard is, daar het in beide gevallen om niet-lineaire chaotische systemen gaat, die voortdurend aan terugkoppelingen onderhevig zijn.

Allereerst kijken wij naar het geval van de CO2, die zowel gunstige als kwalijke invloeden kan hebben. De CO2 is van letterlijk vitaal belang voor vegetatie in het algemeen en een stijging van het gehalte ervan in de atmosfeer helpt de plantengroei en verklaart ook gedeeltelijk, waarom in de afgelopen 20 of 30 jaar de “groene” gebieden op aarde toegenomen zijn.

De CO2 die door industriële activiteiten geproduceerd wordt vormt onderdeel van de zogenaamde broeikasgassen, waarvan waterdamp de belangrijkste is. De effecten van deze gassen op de atmosfeer vormen ook een deel van het zo gecompliceerde klimaatsysteem van onze planeet. Gedurende de afgelopen 400.000 jaar (waarin 4 ijstijden vielen) was het CO2 gehalte in de atmosfeer vrij stabiel, ergens tussen de 280 en 300 delen per miljoen (‘parts per million‘ – ppm), wat laag is als we ons realiseren, dat het minimum om leven op aarde te garanderen 150 ppm is, zie bijgaande uitleg. In voorgaande periodes was dit een stuk hoger. Daarbij moet vermeld worden, dat bijvoorbeeld voor de tuinbouw een CO2 gehalte van op zijn minst 1.000 ppm ideaal zou zijn (vandaar het belang van kassen voor de tuinbouw). Het niveau nu ligt rond de 400 ppm.

De discussie rond de CO2 gaat gedeeltelijk over de mate, waarin dit gas verantwoordelijk gesteld kan worden voor een verhoging van de globale temperatuur. Al in 1896 berekende de wetenschapper Arrhenius, dat wanneer het gehalte van CO2 verdubbelt, de globale temperatuur met ongeveer één graad stijgt, zie ook Lewis, N. en Curry, J.A.(2014).

Er moet nog veel onderzocht worden om te weten hoe deze systemen nu precies werken en tegelijkertijd moet men zich realiseren, dat de door de mens veroorzaakte uitstoot ongeveer 4,5% van de totale circulatie van CO2 in de wereld betreft. Daarbij wordt over het algemeen de invloed onderschat van waterdamp op de oppervlakte temperaturen van de aarde en het is duidelijk dat bijvoorbeeld ontbossing in die zin heel schadelijk kan zijn voor het waterbeheer van het milieu (Yale School of Forestry & Environmental Studies, 2018)

Het is duidelijk, dat landen moeten reageren op de mogelijke dreigingen die langzame klimaatsveranderingen teweeg kunnen brengen en dat preventie hierbij een vitale rol kan spelen. We hebben het dan over bijvoorbeeld de rijzing van de zeespiegel (tectonische bewegingen spelen daarbij ook een rol), lange periodes van droogte of juist veel regenval, of de sterkte van orkanen, alhoewel de IPCC (zie sectie 2.4) aangeeft, dat de frequentie ervan gedaald zouden zijn. De groei van urbane zones op wereldniveau speelt zeker ook een belangrijke rol en zou wel eens het klimaat meer kunnen beïnvloeden dan alleen de CO2.

De redenen voor de wat extremere weertypes kan tot verschillende oorzaken herleid worden, zie O’Reilly, C.H.; Woollings, T. and Zanna, L.

Daarbij is het ook nog onzeker inhoeverre de pogingen op wereldniveau de CO2-uitstoot te verminderen inderdaad positieve effecten opleveren of niet.

2.4 Het klimaat van de Aarde en het klimaat volgens de Mens

Het vierde thema is van geheel andere aard en gaat over de houding, de besluiten en het beleid van maatschappijen wat betreft klimaatsverandering en het milieu. Een groot deel van het debat over klimaatsverandering gaat niet direct over wetenschappelijk aantoonbare feiten, maar draait eerder om politieke agenda’s, economisch beleid, korte en middenlange termijnplanning en steeds meer om financiële koersen die gevold moeten worden. Met andere woorden, de informatie die door wetenschappers gegenereerd wordt moet een lange en ingewikkelde weg afleggen, voordat die bij het algemene publiek belandt, waarbij deze informatie een reeks filters passeert, gebaseerd om politieke inzichten, financiële interesses of het manipuleren van de publieke opinie, wat tenslotte tot verdraaiingen, veranderingen of het weglaten van informatie kan leiden.

Al in de jaren tachtig waarschuwde Maurice Strong, dat een verandering van levensstijl noodzakelijk was met consumptiepatronen die minder schadelijk voor het milieu moesten zijn. Dezelfde Strong was de eerste voorzitter van het Milieu Programma van de VN (UNEP in het Engels) en de drie hoofdthema’s waren toen de luchtvervuiling, het opraken van fossiele brandstoffen en de rol van de CO2. Uit dit initiatief werd de “Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) geboren in 1988, waarvan de missie was de wereld van een objectieve en wetenschappelijke opinie te voorzien aangaande klimaatsverandering, de invloeden ervan, de praktische, politieke en economische risico’s die veroorzaakt konden worden en mogelijke oplossingen ervoor. Dus van het begin af aan was de voornaamste rol van het IPCC specifieke informatie te verschaffen, die steun biedt bij het nemen van beslissingen die met klimaatsverandering te maken hebben en de anthropogene invloeden die er een rol in spelen. In 2007 werd de Nobelprijs voor de vrede in gelijke delen uitgereikt aan de IPCC en de voormalige vice-president van de VS Al Gore.

De IPCC is voor alles een politieke organisatie en de rapporten die het publiceert zijn gebaseerd op de bijdrages van vele wetenschappers van het hoogste niveau, maar met het verloop der jaren realiseerden zich veel wetenschappelijke onderzoekers, dat maar heel weinig van het materiaal wat zij aandroegen in de rapporten terug te vinden was. Er ontstond kritiek op de IPCC en in 2010 werd een onderzoek ingesteld met het doel IPCC’s capaciteit om transparentie na te streven, als ook een breder scala aan wetenschappelijke opinies weer te geven versterkt moest worden, wat tezamen met verbetering van interne procedures moest leiden tot het verminderen van mogelijke fouten in de toekomst.

Gedurende de afgelopen vijftig jaar na de beroemde publicatie van de Club van Rome (q189), die de wereld waarschuwde voor de donkere toekomst van het milieu en globale opwarming, zijn er een reeks voorspellingen gedaan aangaande de ontwikkeling van de planeet, die niet allemaal uitgekomen zijn, zoals bijvoorbeeld het geval van het schaars raken van fossiele brandstoffen rond het jaar 2020 (q227).

Een ander voorbeeld waren de cijfers die de IPCC gepubliceerd had en die aanzienlijk hoger waren dan de voorspellingen van vele universiteiten.

In overeenstemming met de jaarlijkse IPCC rapporten werd de term ‘Global Warming‘ vervangen voor ‘Climate Change’, met nadruk op de rol van de mens hierin. Met andere woorden werd de klimaatsproblematiek veranderd in een thema dat ons allen raakt en niet alleen de zware industrie, de oorlogen of het overdreven gebruik van auto’s.

Er groeide in principe een beweging, die een brug moest slaan tussen het milieu en het klimaat met de gedachte dat beide sterk onder invloed staan van het doen en laten van de mensheid. Het verband dat er tussen milieu en klimaat gelegd werd was de CO2, die opgevoerd werd als de voornaamste oorzaak van globale opwarming, maar tegelijkertijd ook zeker door de mens gecontroleerd kon worden. Om dat te kunnen bereiken zijn er investeringen nodig van miljarden dollars om onder andere de CO2 uitstoot te kunnen verminderen of op zijn minst te neutralizeren.

Al vele jaren geven de meeste internationale organisaties op zowel politiek (VN, EU bijv.) als financieel niveau (World Bank, IMF) een exclusieve voorkeur aan alle initiatieven die ook maar iets met klimaatsverandering te maken zouden kunnen hebben tot het punt, dat men over een “klimaatscrisis” begon te praten.

Waar dan de nadruk op gelegd wordt bij het besturen van deze zogenaamde crisis, is de capaciteit om te kunnen reageren op de effecten ervan en dan ook op de slechte praktijken en inefficiënt beheer door de mensheid al vanf de 19e eeuw. Het gaat dan om het behandelen van risico, anticiperen van schade, vroege alarmsystemen, aanpassingsvermogen en het herstel, onder andere, om de gigantische investeringen te kunnen rechtvaardigen, die het kapitalisme op wereldniveau nodig heeft om zijn voortbestaan te kunnen garanderen. Dit komt erop neer, dat zich een panorama opent van financiële en politieke intereses in de CO2 problematiek in al zijn facetten en die daarmee wetenschappelijk onderzoek op dit gebied interpreteert zoals het die interesses het beste uitkomt.

3. Globale Opwarming: Mythes, Feiten en Vragen

Onze zoektocht op het Internet heeft ons langs bochtige wegen geleid dwars door niet lineaire systemen, door een chaos overspoeld met terugkoppelingen, wat verder welke voorspelling dan ook van het klimaatsgedrag in de toekomst een hachelijke zaak maakt.

De relatie tussen het klimaat en globale opwarming hebben wij bekeken, als ook de wederzijdse invloeden die er bestaan tussen het klimaat en het daarop betrokken menselijk gedrag. Daarmee verbonden is ons de manier opgevallen, waarop de enorme hoeveelheid informatie die in de media te vinden is behandeld wordt op zowel sociale pagina’s als in politieke en economische publicaties. Er zijn een reeks argumenten die of voor of tegen de bestaande opinies opgevoerd kunnen worden om de klimaatproblematiek te benaderen en hier volgt een korte samenvatting ervan:

1. Het is duidelijk, dat het klimaat voortdurend verandert, daar dit eigen is aan zijn systeem; in dit interglaciale tijdperk is er een tendens, dat de globale temperaturen stijgen, alhoewel zeker gedurende de afgelopen 1000 jaar of zo er duidelijke fluctuaties geweest zijn om tot nu toe onduidelijke redenen.

2. Afgezien van een matige temperatuur stijging (in de orde van 1 tot 2 graden gedurende de afgelopen 100 jaar), kan een verdere stijging verwacht worden. De vraag is nu of de toename van het CO2 gehalte in de atmosfeer (van een niveau van 280 ppm aan het einde van de 19e eeuw tot 400 ppm nu) een betekenisvolle bijdrage levert aan de stijging van de globale temperatuur. Onze zoektocht heeft uitgewezen, dat er inderdaad in die zin een invloed bestaat, maar slechts van bescheiden aard, vooral omdat er geen directe relatie bestaat, maar dat invloeden zelf weer onderhevig zijn aan die van andere factoren, wat weer een typische eigenschap is van niet-lineaire chaotische systemen. Daarbij is de CO2 slechts een van meerdere boeikasgassen, want daarnaast is waterdamp heel belangrijk en ook methaan.

3. Er is zeker een invloed van de mensheid op het klimaat en onder andere op het niveau van de CO2-uitstoot, maar daarnaast bestaan er ook andere factoren, zoals de invloed van her- en ontbossing, water- en luchtvervuiling en in het algemeen het milieubeheer, wat dan in de eerste plaats betrekking heeft op de kwaliteit van het dagelijkse leven van de mens. Daarnaast is er ook de invloed van het milieu op het klimaat, maar door de ingewikkeldheid van zowel milieu- als klimaatsystemen, is deze invloed niet duidelijk, noch wat de effecten ervan zijn of de consequenties. Het is dus van belang duidelijk voor ogen te hebben, dat het klimaat een zaak behelst, maar de effecten op het milieu ervan een heel ander verhaal is, en dit geldt ook vice versa.

4. Er kan gesteld worden, dat de wetenschappelijke resultaten van universiteitsonderzoek over de hele wereld niet altijd in dezelfde richting wijzen, maar vaak op verschillende manieren geïnterpreteerd kunnen worden, wat dan vaak leidt tot discussies binnen de wetenschappelijk wereld, maar daardoor zich verder lenen voor verschillende politieke en economische interpretaties, als ook op niveau van de populaire media of milieubescherming bijvoorbeeld, waarbij ieder de wetenschappelijke discussies en resultaten naar eigen goeddunken uitlegt. Hieraan verwant is het thema over de enorme bres, die zich geopend heeft tussen vooral de politieke interpretaties aan de ene kant en de ontwikkeling van onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek aan de andere. Het zou natuurlijk een samenloop van omstandigheden kunnen zijn, dat in tijden van post-kapitalistische veranderingen er zich ook versnelde klimaatsveranderingen zouden voltrekken, maar vele indicaties wijzen erop, dat deze samenloop geregeld is en samenvalt met de doelstellingen voor het re-activeren van de wereldeconomie. Volgens de onafhankelijke organisatie Climate Intelligence (CLINTEL) bestaat er geen klimaatscrisis en tegelijkertijd benadrukt dit instituut het belang, dat de klimatologische wetenschappen zich minder met politiek bezighouden, terwijl het klimatologisch politiekbeleid meer wetenschappelijk moet zijn.(CLINTEL)

Wij hebben een hele reeks feiten gepresenteerd en zijn op een reeks mythes gestuit in de zin van wat het publiek in het algemeen gelooft, maar niet wetenschappelijk onderbouwd is, maar uiteindelijk blijven wij met meer vragen zitten dan antwoorden. Een ervan heeft te maken met de reacties of antwoorden van ‘s werelds religies of religieuze groeperingen op de problematiek van klimaatsopwarming. Zover wij hebben kunnen zien is er op het Internet weinig te vinden van de kant van religieuze wereldleiders aangaande mogelijke maatregelen om broeikaseffecten te pareren. Bij deze stilte kunnen we ook nog het duidelijke gebrek aan interesse toevoegen van twee landen die samen meer dan de helft van de wereldbevolking leveren: China en India. Op zijn minst op het Internet valt er van massieve campagnes om globale opwarming tegen te gaan niets te bespeuren, terwijl er inderdaad uitgebreide programma’s getoond worden voor een duurzamer beheer van het milieu. Het belang van deze observaties ligt in het feit, dat dit aangeeft dat de term “globaal” misschien wat lokaler gezien moet worden en zich dus eigenlijk beperkt tot de westerse wereld, die nauw verbonden is met neoliberale-kapitalistische systemen. Dit roept dus de vraag op over de politiek-economische invloeden die hier een rol bij spelen en in die zin alleen maar meer onzekerheden oproepen.Als wij nu de COVID-19 epidemie van 2020 erbij betrekken en de bijna dramatische gevolgen bezien, die bijna alle economieën ter wereld getroffen hebben, zou het best mogelijk kunnen zijn, dat de grote spelers op wereldniveau zoals de VS, China, Rusland of de EU niet langer prioriteit verlenen aan klimaatsverandering, maar zich eerder concentreren op het voorkomen van een instorting van hun economische systemen. Het wordt dan wel duidelijk dat het redden van het milieu en het steunen van een duurzame ontwikkeling voor het bestrijden van armoede, honger of racisme onder andere, aan belang ingeboet hebben op de wereldagenda’s. Het is de derde wereld die het meest te lijden heeft en niet anders kan dan de enorme leningen te accepteren, die de eerste wereld hen biedt, maar daarmee verder in de schulden raken. De urgentie om globale opwarming te bestrijden vermindert, maar wat ons aanzienlijk meer zorgen baart is het milieu en de duurzame ontwikkeling ervan, die niet langer ondergeschikt kunnen zijn aan een economische ontwikkeling die niet alleen schadelijk voor het milieu is, maar tot op zekere hoogte ook voor het klimaat van onze planeet.

Dit artikel werd in samenwerking met Drs. P. Dercksen, Drs. M.Th. Baayen en Ir. F.van Sluijs ontwikkeld en hun bijdrages hebben enorm geholpen aan de kwaliteit en inhoud ervan.

» Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken (werkzaam in het toerisme, studenten en academici) een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina «

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

Fenomenen, Ervaringen en Ik: een introductie tot de fenomenologie en het toerisme.

Dit artikel gaat over de fenomenologie en heeft als doel de term enigszins te ontrafelen. Daarbij wordt tegelijkertijd het belang aan gegeven van het openstellen van de geest voor de subjectieve ervaring als bron van kennis van de werkelijkheid zoals ieder persoon die beleeft. Daarom is de beschrijving van fenomenologie iets persoonlijks en dat kan ook niet anders, want de eigen beleving van welk voorval of fenomeen dan ook concentreert zich op het proces van beleving en bewustwording. Aan het einde van dit artikel wordt de toepasbaarheid op het toerisme getoetst. Dit artikel is vooral van educatieve aard en is geschreven voor studenten van sociale wetenschappen in het algemeen en door het algemene karakter ervan worden er in de tekst geen directe verwijzingen naar betrokken literatuur gegeven.

Inleiding

Het moet duidelijk zijn, dat ieder persoon iets beleeft volgens al zijn of haar ervaringen die inmiddels in het geheugen opgeslagen zijn en gebaseerd zijn op begrippen, beelden, vooroordelen en eerder opgedane impressies. Het toepassen van onze eigen criteria op welke vorm van evaluatie dan ook van externe fenomenen en het tillen van deze criteria naar een interrelationeel niveau betekent een inhoudelijk rijke en ruime interpretatie van de werkelijkheid zoals wij die van binnenuit beleven. We moeten ons realiseren, dat wat er in onze omgeving plaatsvindt, een mogelijke informatiebron kan betekenen. Het hangt er helemaal vanaf, of wij een bijzondere reden hebben om een specifieke daad of voorval uit zijn verband te lichten en opzichzelf te presenteren. Dit betekent ook, dat om als zodanig onderkend te worden de informatie voor een bepaald persoon een zekere interesse hebben moet.

Ons eigen bestaan belichaamt een bepaalde voorstelling en interpretatie van de beleefde wereld en ons contact met dingen wordt telkens weer bemiddeld door onze vooroordelen en verwachtingen, waarbij taal een overheersende rol speelt. Welk antwoord dan ook op een vraag over de werkelijkheid stuit direct op manipuleringen, want er bestaat altijd weer een bevooroordeeld begrip aangaande alles wat wij denken. Men begrijpt door middel van de vergelijking van wat men wil begrijpen met wat men al weet. Begrijpen is een cirkelvormige activiteit en bevindt zich in een interpretatieve cirkel. Een zin bijvoorbeeld is een begripseenheid. De individuele woorden worden uitgelegd op basis van de betekenis van de hele zin, terwijl de betekenis van die zin weer afhangt van de uitleg van de individuele woorden. Een concept krijgt zijn betekenis vanuit de context waarin het zich bevindt, maar deze context wordt gevormd door elementen die er betekenis aangeven, waarmee de cirkel rond komt. Op deze manier schiet de logica, die normaal gesproken rechtlijnig is, doorgaans tekort.

Bovendien hebben dingen geen betekenis op zichzelf, want voor iemand die zich als groenteboer projecteert, als sporter of als wetenschapper bijvoorbeeld, kan hetzelfde ding heel iets anders betekenen. Elke persoonlijke projectie bepaalt hoe wij een ding beleven. De groenteboer ziet een vrucht vanuit een commerciëel standpunt, wat anders is dan de gezichtshoek van een bioloog of van iemand die honger heeft. Met andere woorden is deze vrucht niet zomaar een neutraal gegeven dat zijn bestaansrecht ontleend buiten onze waarneming om, maar wordt bepaald door de intentie die iedere waarnemer eraan geeft en zijn waardering. Een andere manier om dit zelfde idee uit te drukken is om onderscheid te maken tussen verschillende structuren van een ding: er bestaat de steeds veranderende verschijning van het ding dat afhangt van onze intentie en de plaats waar het zich bevindt en wat wij de eerste structuur van een ding noemen; daarnaast zijn er de fysieke karakteristieken die een ding door de tijd heen behoudt en in de fenomenologie de tweede structuur genoemd wordt. Volgens de denktrant van Descartes zijn de twee structuren net andersom – de wiskundig/fysisch bepaalde eerst, een denkwijze die nog steeds in grote delen van de wereld overheerst.

De fenomenologie is vooral op de eerste strcutuur gericht en maakt gebruik, juist daardoor, van omschrijvingen van een atmosfeer, een omgeving en wat Husserl noemt de categorale waarneming, die weer betrokken kan worden bij poëtische en kunstuitingen in het algemeen. Daarom voelen de “fenomenologen” zich vaak als tegengestelden tot de exacte wetenschappen, die uitsluitend de tweede structuur van de dingen bestuderen. Als gevolg kunnen wij ook onze perceptie van fenomenen vanuit een andere hoek belichten: binnen de fenomenologie wordt er aangenomen dat iedereen weer een ander wereldbeeld hanteert, wat ook op individuele fenomenen betrekking heeft. De stoel die voor u staat ziet er anders uit voor iedere persoon die hem waarneemt, maar volgens de Cartesiaanse (van Descartes) inzichten zou iedereen dezelfde stoel zien. Onze ervaring is inhoudelijk veel rijker dan alleen maar wat door de zintuigen waargenomen wordt en binnen de fenomenologische traditie wordt gelet op de betekenis van dingen, voorvallen, de voortgang van de tijd, het zichzelf-zijn tegenover de ander, precies zo als dit voorkomt in onze wereldbeleving.

Er kan aan toegevoegd worden dat de scheiding tussen de kennis van onze waarneming van een ding en de kennis van het ding zelf een fundamenteel thema vormt van de Griekse filosoof Plato. In zijn Therorie van de Vormen heeft de intellectuele werkelijkheid de karakteristiek om onstoffelijk en eeuwig te zijn, is daardoor niet aan veranderingen onderhevig en vormt het archetype van die andere werkelijkheid, die tastbaar is en die vooral bestaat uit wat wij “dingen” noemen, met materiële karateristieken die kunnen veranderen en tenslotte niets anders zijn dan copiën van de intellectuele werkelijkheid.

De fenomenologie van Husserl

De fenomenologie is gebaseerd op een filosofische beweging van eerst A. Brentano (1838-1917) en daarna van E. Husserl (1859-1938) aan het einde van de 19e eeuw. De fenomenologie zoals die door hen ontwikkeld is, had als oogmerk de overheersende positivistische paradigma’s te vervangen door de notie, dat de eigen waarneming een betrouwbare bron voor kennisproductie kan opleveren. Dit kan geïnterpreteerd worden als een verlenging van de ideeën van Immanuel Kant (1724-1804). Kant beweerde, dat de Noumena, die in zichzelf onbekende dingen zijn, onderscheiden moeten worden van de Fenomena, die de wereld reflecteren zoals die aan ons brein verschijnt. Kant hield vol, dat wat in de brein waargenomen wordt de werkelijkheid is en dat geen object op zichzelf kenbaar is anders dan door de interventie van de subjectiviteit van degene die het observeert.

Een volledige definitie van wat fenomenologie is zou tegenstrijdig zijn, ten eerste om de afwezighheid van een centraal thema en verder, omdat de fenomenologie geen doctrine is en nog minder een filosofische school. Het is eerder een stijl van denken en een methode die openstaat voor ervaringen die elke weer anders zijn met veranderende resultaten, wat op zichzelf iedereen die het begrip probeert de definiëren direct in verwarring kan brengen. De fenomenologie als een filosofisch onderzoeksterrein kan onderscheiden worden van andere gebieden, zoals de ontologie (de studie van wat is of van het bestaan), de epistemologie (de studie van kennis), de logica (de studie van geldige beredeneringen), de etica (de studie van wat goed is en wat kwaad) onder andere.

De fenomenologie volgens Husserl betreft de systematische reflectie en studie van de structuren van het bewustzijn en van de fenomenen zoals die zich voordoen in de activiteit van het bewuste. Letterlijk worden de fenomenen bestudeerd: verschijningen van dingen, of dingen zoals die in onze ervaring verschijnen, of de vormen waarin wij de dingen ervaren, dat wil zeggen de betekenis die de dingen in onze ervaring hebben. De fenomenologie kan duidelijk afgezet worden tegenover de Cartesiaanse methode die de wereld ziet als objecten, groepen objecten en objecten die op elkaar inspelen. De fenomenologie is de studie van de structuren van het bewustzijn, ervaren vanuit het standpunt van de eerste persoon, het “ik”. De fenomenologie bestudeert de structuur van een breed scala aan ervaringen, zoals de perceptie, het denken, het geheugen, de verbeelding, de emotie, de wens en de wilskracht, en zelfs het lichamelijk bewustzijn, zoals de fysieke actie, sociale activiteiten en het gebruik van de taal. De structuur van deze vormen van ervarren houdt hierbij wat Husserl noemt de bedoeling in, dat wil zeggen de richting van de ervaring naar de dingen toe en het bewustzijn van of over iets. Een ervaring is altijd gericht op een object op basis van de inhoud of betekenis ervan en van wat het ding vertegenwoordigt, ook historisch gezien.

Volgens Descartes (17e eeuw) en later het positivisme en andere scholen, heeft de mens een lichaam en een ziel, waarbij deze laatste betrekking heeft op de faculteit van de reden. De mens bestaat omdat hij denkt – een activiteit van de ziel waar de redenering ook onder valt, terwijl de mens ook zekere fysieke afmetingen en vormen heeft en dus wiskundig bepaald is. Er wordt een duidelijke scheiding aangebracht tussen de persoon (lichaam en ziel) en de wereld. Echter in de fenomenologie wordt deze scheiding ontkend, noch wordt geaccepeteerd, dat de dingen hun betekenis allereerst aan maat en getal ontlenen. De ontkenning van de scheiding van subject en object werd oorspronkelijke door Brentano en zijn leerling Husserl geïntroduceerd, terwijl zij ook het begrip van de intentionaliteit toepasten: psychische fenomenen bezitten een richting naar iets toe, terwijl de fysische objecten dat niet hebben. Het bewustzijn rust niet zoals Descartes zegt binnen de persoon, maar behoudt een voortdurende activiteit van het ‘ik’ door een intentionaliteit naar de dingen toe.

De fenomenologie volgens Husserl is de wetenschap die probeert de essenciële structuren van het bewustzijn te ontdekken en wordt gekarakteriseerd door het opzoeken van originele ervaringen en die in de context te benadrukken. Het idee van een context betekent aan de ene kant een buitenwereld te onderkennen die betekenis aan het fenomeen geeft en aan de andere kant een binnenwereld die zich rekenschap geeft van hoe de ervaring waargenomen wordt als een geheel en vanuit het perspectief van degene die het beleeft. Het bewustzijn heeft betrekking op iets, het is een stroom ervaringen die nooit stopt, dat wil zeggen het gehoor is altijd het horen van iets (een lied bijvoorbeeld), elk zien is het visiueel waarnemen van iets (een stoel of een bloem) en elke wens heeft betrekking op iets wat men wil. Een van de concepten die in de fenomenologie gebruikt wordt is het “zelf” dat bestaat in vergelijking met de “ander”. Zonder de ander is er geen zelf (ik) en de manier waarop de ander ervaren wordt is onlosmakelijk verbonden met de manier dat men zichzelf ervaart. De continuiteit van het zichzelf-zijn wordt in een relatie bereikt en niet zozeer door een exclusief intern proces.

Een andere pilaar waarop het bouwwerk van de fenomenologie op steunt is het begrip van de essentie van het ding. Het gaat om een filosofische weerspiegeling, die de objectiviteit van het weten duidelijk wil vastleggen in een methode. De grondregel daarbij is, dat de dingen zelf met hun essentiële inhoud aan het licht gebracht moeten worden door middel van een intuïtieve gerichtheid, die de dingen laat zien zoals ze zich direct aan een persoon voordoen en waarbij het (voor)oordeel, de opinie en verklaringen over de dingen even tussen haakjes gezet worden. Het doel van fenomenologisch onderzoek is erop te letten, dat deze systematisch toegepast wordt om het effect van vooroordelen zoveel mogelijk te verkleinen door middel van herhaalde observatie en een kritische houding. In de fenomenologie is het van overgroot belang een essentie te zoeken die vrij is van vooroordelen, herinneringen of verwachtingen en het is juist dit zoeken dat vaak lijkt op het pellen van een ui, waarbij laag voor laag verwijderd wordt, totdat men bij de kern van een ding of een fenomeen uitkomt – een zoektocht die in het Engels ook wel bracketing genoemd wordt, dat wil zeggen dat de context in de brein tijdelijk tussen haakjes gezet wordt. De handeling van het waarnemen van een bloem bijvoorbeeld is een ervaring zonder dat het uitmaakt of men de bloem kan aanraken, op het Internet gezien wordt of in een droom. De confrontatie met deze bloem is een bewuste ervaring, waarbij de fysieke staat niet uitmaakt, daar dat onderdeel is van de tweede structuur in de fenomenologie.

De klassieke “fenomenologen” (tussen aanhalingstekens want de fenomenologie is niet iets exacts en iedereen hanteert een eigen versie) onderscheiden twee hoofdstromingen, afgezien van de vele interpretaties die de fenomenologie rijk is: de eerste tracht het type ervaring te beschrijven precies zo als wij het in onze ervaringsweeld bevinden (huidig en verleden). Husserl en de Fransman Merleau-Ponty (1908-1961) hadden het over een pure beschrijving van belevingen. In de tweede interpretatie wordt een type ervaring geïnterpreteerd door deze te relateren met de relevante karakteristieken van de context. Volgens deze lijn van denken gebruikte de Duitse filosoof Martin Heidegger (1889-1976) de term hermeneutica, oftewel de kunst van het interpreteren binnen een context en vooral dan binnen sociale en linguistische omgevingen.

De fenomenologie en de wetenschap

De fenomenologie is bijna in elke hoek van het wetenschappelijk landschap toegepast en wat wetenschappelijk onderzoek betreft accepteert de fenomenologie de individuele perceptie als een betrouwbare bron voor kennisproductie. Er worden vooral kwalitatieve methodes toegepast, waarbij vooroordeel en vooringenomen stellingname over ervaringen, gevoelens en reactie op concrete situatie vermeden worden. Gebaseerd onder andere op het impressionisme is er met toepassing van Heidegger’s hermeneutisme een nieuwe weg ingeslagen die zich speciaal concentreert op de betekenis in algemene zin en niet op maten, dat wil zeggen dus geen nadruk op variëerende resultaten in positivistische zin, maar gericht op het toevoegen van een gezichtspunt op de zaak die bestudeerd wordt. Dit staat de onderzoeker toe zich te verdiepen in de gewaarwording, perspectieven, begrip en emoties van mensen die daadwerkelijk het ding of fenomeeen dat onderocht wordt zelf beleefd hebben.

In het geval van bijvoorbeeld de psychologie met een fenomenologische benadering, wordt eerder de exploratie benadrukt, die een persoon met zijn omgeving onderhoudt, dan met zichzelf. Als deze relatie zich richt op een ding, dan binnen dit proces verkrijgt het ding een subjectieve en vermenselijkte dimensie. Als voorbeeld kan hier genoemd worden het geval wanneer mensen aan depressies lijden. Het lijkt op die momenten, dat de hele wereld er slechts grijs, donker en koud uitziet. Aan de ene kant weerspiegelt de mens zich in de dingen, maar aan de andere kant beïnvloedt de betekenis van de dingen de mens. Een ding opzichzelf (Descartes: chose matérielle) wordt ontkend.

De fenomenologie kan beschouwd worden als de studie en beschrijving van fenomenen zoals zij bewust ervaren worden door de mensen die ze beleefd hebben. Dit onderzoek betreft allereerts conversaties en interviews, behalve dan natuurlijk de directe waarneming en de studie van audio-visueel materiaal. Het ervaringsniveau van de deelnemers doet er niet toe, noch hun socio-culturele achtergronden of vooringenomen ideeën, daar het onderzoek zich vooral richt op de beleefde ruimte, het beleefde lichaam, beleefde tijd en beleefde menselijke relaties. Het element van de context betekent ook dat onderzoek normaal gesproken op de plaats zelve uitgevoerd wordt onder natuurlijke condities en zeker niet in een klinische of kunstmatige omgeving. De wetenschappelijke benadering van dit onderzoek is van holistische aard, wat ook duidt op het belang van het verband en de veronderstelling, dat het geheel meer is dan het totaal van de componenten. Verder moet het duidelijk zijn dat de fenomenologie multidisciplinair onderzoek voorstaat.

Een paar bekende namen betrokken bij de fenomenologie.

Er zijn een serie filosofen en sociologen geweest die belangrijke bijdragen geleverd hebben aan de fenomenologische gedachtenwereld. Een voorbeeld is Karl Marx (1818-1883) die de problematiek van de verschijning in het centrum zette van zijn politiek-economische kritiek, waarin de sociale relaties die tot exploitatie leiden uiteengezet worden. Merleau-Ponty (1908-1961) adopteerde de begrippen van Husserl’s levenswereld (Lebenswelt) en beschouwt de filosofie als een fenomenologische activiteit die de wereld nauwkeurig beschouwt. De beschrijvende methode van de beleving is daartoe geëigend voor de benadering van existentiële problemen. Jean-Paul Sartre (1905-1980) geloofde, dat onze ideeën het product zijn van de ervaringen van het werkelijke leven en dat romans of toneelstukken netzo goed deze fundamentele ervaringen kunnen beschrijven als filosofische uiteenzettingen. Daarbij is volgens Sartre de intentie toepasbaar op zowel emoties als op kennis, op wensen zowel als op gewaarwordingen. Het is tenslotte interessant te vermelden dat de Franse socioloog en filosoof Michel Foucault (1926-1984) niets te maken wilde hebben met het fenomenologische ideeëngoed, ondanks het feit, dat groot deel van zijn oeuvre duidelijke fenomenologische tendensen vertonen. Zijn redenering is, dat voor hem de fenomenologie te veel op de persoon zelf betrokken is en zich geheel richt op het Ik, terwijl naar zijn inzichten de mens een intrinsiek deel uitmaakt van wijdere beschouwingen en tijdsbeeld, dat wil zeggen dat volgens hem het individu verzinkt in heersende sociale structuren.

Enkele toepassingen van de fenomenologie.

Om dit korte overzicht over een bijna oeverloos thema af te ronden worden nu een aantal concepten geïntroduceerd, die onder fenomenologische invloeden onstaan zij:

• Holisme > is een concept dat in 1926 door Jan Christiaan Smuts werd gecreëerd en omschreven kan worden als de tendens van de natuur een creatieve evolutie toe te passen om een geheel te vormen dat meer is dan het totaal van de onderdelen. In het algemeen geeft het holisme aan, dat een systeem en zijn eigenschappen als een globaal en geïntegreerd geheel beschouwd wordt om de functionering ervan te begrijpen en niet zozeer als een eenvoudige som van de delen.

• Liminaliteit > komt van het Latijnse woord limen, dat drempel betekent. De term werd door de Franse anthropoloog Arthur van Gennep in 1909 voor het eerst geïntroduceerd om het inwijdingsritueel van jongeren naar volwassenheid te omschrijven. Pas gedurende de jaren 60 werd de term verbonden met begrippen zoals de transitie van een status naar een andere op het moment, dat het moeilijk is de grenslijn te trekken tussen een concept en het andere. Zo is het strand een liminale zone tussen land en zee. Bij de liminaliteit dienen grenzen niet zozeer om te scheiden, maar juist als wissel- en samenwerking.

• Emic-Etic > de fonologie (phonemics in het Engels) is de leer die de kleinste nog betekenisdragende klanken van de gesproken taal bestudeerd. Deze klanken worden ook wel fonemen genoemd en slaan op een specifieke taal, wat inhoudt, dat iedere taal en cultuur zijn eigen stel fonemen heeft. De fonetiek (phonetics in het Engels) bestudeert de taalklanken op een fysisch (akoestisch) niveau onafhankelijk van welke taal het betreft. De termen emic en etic werden in de linguistiek voor het eerst in 1967 door Kenneth Pike geïntroduceerd. Later werden de termen overgenomen in de anthropologie, waarbij emic betrekking heeft op de kennis en interpretaties zoals verteld door een taalgemeenschap zelf, terwijl etic dan slaat op algemene trekken van menselijk gedrag vanuit het oogpunt van de (wetenschappelijke) waarnemer. In het algemeen kan gesteld worden dat emic eerder binnen de fenomenologische traditie valt, terwijl etic eerder neigt naar Cartesiaanse denkwijzen.

• Ruimte-Plaats-Cyberspace > De grenzen van ruimtes zijn flexibel en zijn symbolisch en interpretatief. In het algemeen zijn ruimtes koud en emotioneel ontoegankelijk. Uiteraard kunnen ruimtes zekere karakteristieken hebben, maar zij hebben nooit een karakter. Een plaats echter is een ruimte die verder reikt dan alleen fysieke begrenzingen en uitstijgt boven tastbare kwaliteiten zoals vorm en maat: een plaats is wat mensen van een ruimte maken door hun emotionele gehechtheid en interactie – het zijn vermenselijkte ruimtes. Een voorbeeld is het verschil tussen een hotelkamer (ruimte om te slapen) en je eigen slaapkamer thuis (plaats om te slapen). In het geval van de cyberspace gaat het om het Internet als een infrastructuur, die geïnterpreteerd kan worden als een virtuele omgeving, waar de wetten van de fysica niet van toepassing zijn, omdat de inhoud geen massa en geen vorm heeft, oftewel zonder fysieke grenzen. De gebruikelijke relatie tussen een fysieke ruimte en de tijd komen in de cyberspace samen: een ontastbare maar werkelijke wereld, waar de Cartesiaanse regels niet opgaan, maar wel de menselijke verbeelding als instrument voor sociale relaties. De cyberspace concurreert noch met plaatsen of ruimtes, maar vult die aan door de capaciteit om verbanden te leggen en hoewel de cyberspace geen “ruimte” inneemt, voorziet deze in een infrastructuur – netzo als de architectuur – voor sociale interactie.

De fenomenologie en het toerisme.

Binnen het kader van het toerisme heeft de fenomenologie gediend als een manier om de ervaringen van zowel gasten als gastheren te beschrijven en te begrijpen. Het gaat om een ontmoeting tussen de een en de ander, waarbij deze laatste vanuit de fenomenologische hoek dus slaat op mensen van buiten de bestemming, zoals reizigers, pilgrims, zakenlui of toeristen. De studie van het reizen en het toerisme binnen een fenomenologisch raam heeft zich het meest geconcentreerd op de beleving van de deelnemers in deze ontmoeting gebaseerd op vooral kwalitatief onderzoek met nadruk op rijke beschrijvingen en met veel ruimte voor interpretaties en reacties van deelnemers en onderzoekers.

Binnen het bestek van de levenswereld vormt het plaats/ruimteconcept een nuttig hulpmiddel om de relaties te ontleden tussen ‘wij’ en ‘hen’. De fenomenologische benadering omschrijft de plaats van de ontmoeting (nog wel eens aangeven als de bestemming) als met flexibele grenzen, die op symbolische interpretaties gebaseerd zijn en die openstaan voor de ontmoeting tussen wat hier is aan de ene kant en de mensen van buiten aan de andere, waarbij er een interactie plaatsvindt tussen zowel menselijke als materiële acteurs. Binnen deze context kan de ruimte waar mensen wonen dus begrepen worden als plaatsen: vermenselijkte ruimtes. De ontmoeting betreft dan de “plaats”elijke bevolking en bezoekers, voor wien die plaatsen vreemde ruimtes zijn. Wanneer in deze vreemde en misschien zelfs vijandig aandoende ruimtes een interactie plaatsvindt, proberen de bezoekers deze fysieke en mentale ruimte om te zetten in een bekende plaats – dit onder andere afhankelijk van de liminale status van de bezoekers. Het is nu precies dit deel van de ontmoeting, dat geregeld wordt door een concept, dat zo oud is als de mensheid zelve: de gastvrijheid als een samenstelling van gewoontes, etiquette en rechten. Dit betekent, dat het economische deel van het reiswezen en daarmee een positivistische benadering, die daar doorgaans mee gepaard gaat, slechts een onderdeel is van het veel bredere concept gastvrijheid.

De dominerend economische visie op het toerisme van na de 19e eeuw heeft een positivistische traditie en daarmee Cartesiaanse lijnen gevolgd, waarbij de bezoekers als klanten gezien worden en de plaatselijke bevolking en infrastructuur als leveranciers. Ook hier zijn fenomenologische onderzoeksmethodes toegepast om klanttevredenheid te meten of te omschrijven, waarbij echter systematisch en op grote schaal aan het feit voorbij wordt gegaan, dat de ontmoeting tussen ‘wij’ als plaatselijke mensen en ‘hen’ als bezoekers een veel breder terrein omvat en zich op vele socio-economische lagen kan afspelen, op wederzijds begrip kan rekenen en zich ook op gelijk machtsniveau kan voltrekken. Het begrip emic kan dan bij onderzoek een belangrijk insteek zijn.

Deze korte introductie tot de fenomenologie heeft tot doel allereerst een bewustwording te creeëren voor de verschillende manieren, waarop de mens de wereld kan benaderen en ten tweede een lans te breken voor non-lineaire denkwijzen, waarbij onder andere de subjectiviteit erkend wordt als bron van kennis.

Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken (werkzaam in het toerisme, studenten en academici) een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

1. Inleiding

 Het onderwerp van dit artikel is het beter leren begrijpen hoe toeristen zich gedragen in omgevingen die hun vreemd zijn en dit onderwerp is vooral bedoeld voor diegenen die in het toerisme werkzaam zijn of zich met de studie van het toerisme bezighouden. Er wordt uitgelegd dat het bij toeristische activiteiten niet zozeer gaat om wat een vakantiebestemming aan te bieden heeft of wat toeristen van een bestemming verlangen, maar het gaat om wat op iedere bestemming voor ieder type toeristen van dienst kan zijn. Al vrij lang zijn er vele pogingen ondernomen deze types toeristen op een of andere wijze te classificeren met zowel wetenschappelijke als commerciële doeleinde in gedachte. Allereerst zal ik een overzicht presenteren van de belangrijkste profielschetsen en hun gebruik in de praktijk. Dan ontwikkel ik een kader om de intenties van toeristen te identificeren en in hoeverre die op hun beurt weer overeenstemmen met wat een bestemming te bieden heeft.

2. Attractie- en toeristentypes

 Het toerisme betreft de ontmoeting tussen toeristen en hun vakantiebestemming en het is deze speciale relatie die wij nader zullen uitdiepen. Toeristen krijgen hun zintuigelijke waarnemingen van bronnen, die ook wel belevingsbronnen genoemd worden (q52). Daarnaast komt men ook andere termen tegen, zoals “toured objects” (q110) of ervaringssleutels (“experience clues”) (q169, q221, q66). De vakantietoeristen mogen er dan allemaal zo’n beetje hetzelfde uitzien met hun bonte vakantiekledij, dure tassen, camera’s en rare petjes, maar in feite ervaren zij ieder hun vakantie op geheel eigen wijze. Op het moment dat toeristen hun bestemming bereiken worden plaatselijke identiteiten – culturele, sociale of natuurlijke – geassocieerd met een betekenis die zij voor toeristen kunnen hebben, waarbij op dat moment die identiteiten in belevingsbronnen veranderen. Met andere woorden verleent iedere toerist een zekere waarde aan die belevingsbron waar hij of zij mee geconfronteerd wordt door middel van onder andere associatie, herkenning, vergelijking of verbeelding. De vraag hoe wij deze toegekende waarden kunnen onderscheiden leidt tot een inventaris van toeristenreacties op belevingsbronnen, dat wil zeggen dit leidt tot het resultaat van de bewerking van zintuigelijke waarneming (q52): het toerisme draait om wat op iedere bestemming ieder type toerist kan dienen, met een sterke nadruk op het binomium toerist-bestemming als kern van de toeristische activiteit.

Het zou dan ook onjuist zijn om de ontmoeting tussen bestemming en toeristen alleen maar als een stimulus-response model af te doen. Wanneer wij de ontmoeting tussen bestemming en toerist als een samenvloeiing zien van emoties met activiteiten als een existententieel authentiek proces van interacties dat bij beide kanten tot ervaringen kan leiden (q163), zullen wij veel beter het fenomeen toerisme gaan begrijpen.

De belevingsbronnen zelf kunnen onder andere op basis van economische waarde onderling onderscheiden worden. Op een toeristenbestemming vinden wij een aantal dienstverlenende activiteiten, zoals hotels, restaurants en touristattracties. Deze laatste kunnen onderverdeeld worden in hoofdattracties die de voornaamste aantrekkingskracht van een bestemming vormen en nevenbronnen die gebruik maken van het feit, dat er toch al toeristen aanwezig zijn (q52). Voor de attracties die speciaal voor toeristen ontwikkeld of aangepast zijn moeten de bezoekers betalen, met andere woorden vertegenwoordigen deze bronnen een economische waarde en zijn marktafhankelijk.

Vervolgens bestaat er ook de algemene omgeving van een bestemming, het normale dagelijkse leven met zijn socio-culturele achtergronden, dat geheel onafhankelijk is van de aan- of afwezigheid van toeristen. De bestemming deelt deze belevingsbronnen of ervaringssleutels met de toeristen en worden daarom ook wel de Gedeelde Belevingsbronnen genoemd (q52) en zij vormen de ruggegraat van iedere bestemming. Een van de karakteristieken van deze bronnen is, dat toeristen niet voor het gebruik ervan betalen en deze bronnen vertegenwoordigen dan ook geen directe economische waarde voor het toerisme. In de meeste gevallen ontvangt de plaatselijke bevolking ook geen geld voor de aanwezigheid van toeristen, behalve dan als resultaat van nevenactiviteiten zoals souvenirverkoop of door verbeterde lokale infrastructuur, bijvoorbeeld. Het moet duidelijk zijn dat de hoofd- en nevenbelevingsbronnen slechts een uitdrukking van de cultuur van een bestemming vormen, maar niet de belichaming ervan. Dit is een belangrijke observatie, omdat dit haaks staat op de meeste marketing technieken, waarbij marketing beperkt wordt tot die belevingsbronnen die economische waarde vertegenwoordigen, terwijl de fraaie vergezichten, schilderachtige kerkjes of kleurrijke klederdracht slechts als achtergrond gebruikt worden voor de promotie van specifieke toeristische attracties (q222). In marketing wat belangrijk is voor de plaatselijke mensen – het dagelijkse leven en hun omgeving – wordt naar de achtergrond geschoven om bezoekers de kans te geven hun geld te spenderen.

Terugkomend op de ontmoeting waarbij toeristen plaatselijke identiteiten omzetten in belevingsbronnen – die misschien onopgemerkt blijven of hartstochtelijk beleefd – duikt er bij het uitwerken van een classificatie van toeristen en waar zij voor gaan echter nog een vraag op: zo’n classificatie kan voor verschillende doeleinden aangewend worden, die ieder een eigen benadering vergt. Het voorspellen van de vakantieselectie voor iedere toerist kan een reden voor zo’n classificatie vormen, maar het kan ook het ontwerp van een nieuwe toeristische attractie zijn of het ontwerp van een marketingcampagne. Er is een aanwijsbare voorkeur in de academische wereld om zich meer op het voorspellen van de voorkeuren van toeristen te concentreren en er zijn dan ook een aantal practische benaderingen ontworpen, die hier eerst behandeld worden. Daarna volgen er twee theoretische methodes die zich meer op de algemene gezindheid van de toeristen concentreren en deze benaderingen kunnen bijvoorbeeld nuttiger voor de marketingsector zijn.

 2A. De practische benaderingen

 Er heerst eenstemmigheid, dat de classificatie van toeristen een lineaire schaal betreft, waarbij beide uiteinden slechts kleinere aantallen toeristen betreffen, terwijl de middensectie meer dan de helft behelst. In 1972 publiceerde Stanley Plog (q219) een van de eerste van dit soort modellen, die later psychografen zouden worden genoemd. Volgens hun profielen kunnen de mensen op deze schaal weergegeven worden en volgen daarbij een normale bevolkingscurve met het laagste aantal toeristen en reizigers aan beide uiteinden:

De alocentrische toeristen worden door het nieuwe en door het onbekende aangetrokken; zij zijn avonturiers en zijn zeker van zichzelf. Zij hebben een voorkeur voor afgelegen en afwijkende bestemmingen die weinig “toeristisch” zijn; daarbij regelen zij zelf hun vakantie. Gevaarlijke sporten zijn ook een optie. Ze tonen een duidelijke interesse in de plaatselijke cultuur en de levensstijl van de bevolking. Vrijwilligerswerk is een optie en daarbij houden zij zich ook intensief met de eigen mentale gezondheid bezig.

De psychocentrische toeristen zijn weinig avontuurlijk en onzeker en hebben dan ook een voorkeur voor bekende vakantiebestemmingen die op sociocultureel niveau op hun eigen thuisomgeving lijken. Zij reizen in georganiseerd verband. Daarbij zijn zij duidelijk met het eigen welzijn en lichaam bezig: spa’s, zonnebaden, massages of plastische chirugie zijn hier voorbeelden van. Zij tonen weinig of geen interesse in de plaatselijke bevolking of hun cultuur.

De mesocentrische toeristen kunnen tussen de twee vorige groepen geplaatst worden – zij zoeken evenwicht op verschillende niveaus tussen het nieuwe en het bekende.

In grafiek 1 aan het einde van dit artikel is het een en ander als samenvatting weergegeven.

In zijn meest actuele versie versterkt Plog de dualiteit van de schaal op basis van de graad van avontuurlijkheid (“venturesomeness”), die een hoger voorspellingsvermogen verschaft. Zes categoriën worden onderkend: “traditionals” (de traditionelen) – “sighseers” (de atractiebezoekers) – “journeyers” (voor de korte uitstapjes) – “voyagers” (de reizigers van lange reizen) – “pioneers” (de pioniers) – “venturers” (de avonturiers) (q81). Plog heeft over de jaren veel veranderingen in zijn modellen aangebracht en daarmee is het nut ervan nog steeds aanwezig, ondanks het feit dat de modellen duidelijk op de westerse levensstijlen gebaseerd zijn en dan vooral die van de VS. De laatste versies kunnen op deze link gevonden worden: http://besttripchoices.com/travel-personalities/quiz/.

Er moet wel rekening mee gehouden worden, dat de overgrote meerderheid van de toeristen zich ergens in het middengedeelte van de schaal bevindt. In de praktijk betekent dit, dat de verschillen tussen de toeristen die zich maar enigzins verwijderd van het centrum bevinden klein zijn en daardoor moeilijk te meten. Sterker nog, binnen de maatschappijen die onder sterke globaliserende invloeden staan zijn deze verschillen bijna onzichtbaar geworden. Het model van Plog kan nog steeds voor sommige landen van nut zijn – zoals in het geval van de VS. – maar voor andere continenten is het nut ervan zeer beperkt. De psychografen van Plog proberen de selectie van vakantiebestemming voor zekere groepen toeristen te voorspellen, maar het gebruik van dit model voor andere doeleinden, zoals de ontwikkeling van nieuwe toeristenattracties is onduidelijk.

Vanaf 1982 is Pearce (q156) begonnen een serie ideeën te ontwikkelen aangaande de rollen die toeristen spelen in tegenstelling tot die van reizigers in het algemeen. Pearce benadrukte niet zozeer het gedrag van toeristen zelf, maar ontwikkelde een serie criteria voor een taxonomische evaluatie van de typische toeristenrollen, die dan weer afgezet kunnen worden tegen de rollen van andere soorten reizigers. In zijn artikel van 1987 (q223) onderscheidde hij vijf concepten van soorten reizen: “environmental” (milieu) – “close encounter” (intensief contact hebben) – “spiritual” (spiritueel) – “pleasure” (plezier) – “business” (zakenreizen). Het gaat hier om een benadering, waarbij de subjectiviteit in een formeel model gezet wordt, wat gebaseerd is op de veronderstelling dat er typische toeristen rollen zijn die anders zijn dan ander reisgedrag. Een van de kritieken die hierop geventileerd is is, dat in recente jaren de World Tourism Organization de definitie wie een toerist genoemd kan worden enorm verbreed heeft, wat tegenwoordig betekent, dat de relatie reiziger-toerist in een ander licht is komen te staan, wat Pearce’s oorspronkelijke uitgangspunten ondermijnd heeft.

Deze twee pogingen om een classificatie van toeristen op te zetten zijn oorspronkelijk voor een duidelijk gebruik in de praktijk ontwikkeld. Nu zullen wij twee andere voorbeelden zien, waarbij wetenschappelijke benaderingen de hoekstenen vormen voor de classificaties van toeristen – de eerste gebaseerd op sociaal-psychologische gronden en de tweede gebaseerd op psychologische beweegredenen.

 2B. De theoretische benaderingen

 Eric Cohen (q30) volgde een fenomenologische redenering, waarin hij de mate waarin toeristen hun alledaagse wereld loslaten en zich concentreren op het Andere en het Onbekende in beeld bracht. De toeristenervaring zelf is een verstrengeling van aan de ene kant een vervreemding van de thuisomgeving en aan de andere kant het verlangen naar een hele andere omgeving. De mate waarin men neigt zich van de vertrouwde wereld (centrum-hier) los te maken en zich aan een wereld verderop (centrum-daar) te hechten kan behoorlijke verschillen tonen en resulteert in een reeks ervaringen (q159). Onderliggende reisbehoeftes en motieven kunnen onder toeristen hogelijk verschillen, waarmee het belang van de mentale afstand in het toerisme duidelijk wordt, meer nog dan de fysieke afstand. Gebaseerd op de vijf ervaringsoriëntaties van Cohen hebben Elands en Lengkeek (q159) een reeks van vijf ervaringsvormen opgezet als onderdeel van een kwantitatieve studie van mensen die in natuurgebieden gaan kamperen. Deze vormen lopen uiteen van het genieten (“amusements mode”) waarbij een persoon even uit zijn dagelijkse sleur stapt op zoek naar vertier, tot de dedicatievorm (“dedication mode”), waarbij de vervreemding van het dagelijkse leven zo sterk wordt dat de persoon naar nieuwe levensstijlen en plaatsen. op zoek gaat. Deze verschuivingen van ervaringsvormen of oriëntaties worden ook wel met twee andere termen in verband gebracht: reismotieven respectievelijk gebaseerd op het ontsnappen en op het zoeken (q35, q69, q68). Sommige toeristen blijven in hun normale dagelijkse levensstijl hangen, terwijl andere zich openstellen voor andere socioculturele omgevingen. Elands en Lengkeek (q159) proberen deze neiging te doorgronden van het dichtbij blijven of verder afdrijven van wat vertrouwd is als een dynamische vatbaarheid die directe en eerdere ervaringen van toeristensituaties beïnvloeden. De classificatie van deze subjectieve interpretaties en ervaringen kan als volgt samengevat worden:

 Tabel 1: Sleutelkarakteristieken per ervaringsvorm – overgenomen van Elands en Lengkeek (q159) met toevoegingen van Marinus Gisolf

 Hier volgt een overzicht waarbij ervaringsoriëntaties aan concepten zoals behoeftes, verwachtingen en liminaliteit gekoppeld worden:

1. De oriëntering van het genieten: de verhalen en metaforen zijn goed bekend en creeëren geen conflict met de alledaagse werkelijkheid. De toeristen willen onderhouden worden en wijken niet van hun vaste sociale rollen af.

2. De oriëntatie van de verandering betreft een werkelijk verschil met het daagse leven en de behoefte daar van los te komen. Een typische metafoor voor deze oriëntatie is het “opladen van de batterijen”. Het onbekende wordt bewust opgezocht en de toeristen nemen bewust afstand van hun thuisomgeving, alhoewel de meeste niet te veel van de begane paden zullen afdwalen.

3. De oriëntatie van de interesse heeft veel duidelijkere implicaties op de verhalen en vooral de vergelijkingen. Het onbekende moet beleefd worden, de breuk met de eigen maatschappij is compleet en bewust worden liminale zones betreden. De metaforen hier betreffen het mystische en dat er meer tussen hemel en aarde is dan wij kunnen bevatten. De wilde jungle wordt gesymbolizeerd door de Grote Vijf in Afrika en de natuur door uitbarstende vulkanen en dichtbegroeide regenwouden.

4. De oriëntatie van de verruking is vooral op het eigen ik gericht. Toeristen dompelen in hun vakantieomgeving onder op zoek naar nieuwe waarden en ervaringen. Liminaliteit wordt bewust beleefd en ervaringen nemen een extientiëel karakter aan. Metaforen zeggen iets over diepe religieuze overwegingen, over verbijstering en verrukking. De toerist is bereid een transformatie te ondergaan.

5. De laatste ervaringsoriëntatie van de dedicatie is existentieel en motiveringen betreffen vooral het eigen ik. Liminaliteit wordt volledig beleefd en de toerist denkt er serieus over de drempel te passeren en onderdeel to worden van het plaatselijke leven. Metaforen betreffen de rol van de natuur voor onze planeet, zijn grootsheid en ongenaakbaarheid. Religieuze ervaringen vallen ook onder deze oriëntatie.

Het concentreren op een wat persoonlijkere socio-psychologischse benadering helpt bij de toepassing van deze classificatie op een breed scala van culturele omgevingen en nationaliteiten. Bij het ontwerpen of ontwikkelen van toeristenactiviteiten is het van belang de ontmoeting tussen toerist en bestemming te evalueren en daarbij vooral dan de mate, waarin een bestemming toeristen wil toelaten. Dit is weer nauw betrokken bij de analyse van de bestemming en de manier, waarop de diverse ruimtes en plaatsen in het toerisme behandeld worden, zoals verderop uitgewerkt zal worden.

 Voor de ontwikkeling van het Toeristen Ervarings Model (TEM – in het Engels “Tourism Experience Model”) door J. Gnoth werd een pure psychologische beredenering toegepast (q163). De TEM tracht allereerst het proces van het ervaren te doorgronden dat aan de ervaringen zelf vooraf gaat. Hierbij moet men aan de ene kant de rol en wens beschouwen van de toerist om ervaringen op te doen en anderzijds het unieke karakter van een bestemming zien dat hierbij betrokken wordt. Gnoth and Matteucci (q163) leggen hierbij uit, dat het ervaren niet alleen afhangt van hoe het brein de activiteit waarneemt waar het in betrokken is op het moment van interactie met de directe omgeving, maar ook wat een bestemming wat mogelijke belevingsbronnen betreft te bieden heeft. Het brein van de tourist wordt zich van zijn vakantiebestemming bewust in twee welomschreven modaliteiten: het brein kan of de waarneembare normen, standaards en verwachtingen volgen van het soort persoon wiens waarneming de aanpassing aan vaste rollen zoekt, of het brein is humanistisch georiënteerd en zoekt de convergentie van emoties en situaties die het bestaan van het individu reflecteren. In die zin bestaat er een zekere overeenkomst met Cohen/Lengkeek’s versie wat de mate betreft, waarin het individu van de thuis omgeving afstand neemt. Met de beschrijving van de onderling verbonden processen, waarmee mensen veranderingen bereiken en ook kennis en kundigheid aanpassen als een functie van hun emotionele aanwezigheid in deze wereld, kan men beginnen te begrijpen hoe toeristen hun vakantiebestemming vorm geven en beleven (q163). De TEM is op twee assen gebaseerd: de activiteits-as (van het bevestigen en op het eigen ik gericht tot het verkennen en op het andere gericht) en de bewustheids-as (van autentieke rollen tot existentiële rollen). Deze assen laten vier elkaar overlappende gebieden zien: de egoïstische genieter (“egoistic pleasure seeker”) – de herontdekker (“re-discoverer”) – de kenniszoeker (“knowledge seeker”) – de holist (“holist”).

Egoïstische genieter: Bij deze groep beleeft de toerist de gebruikelijke gevoelens en voorziet wat relatief nieuwe omgevingen te bieden hebben en daarbij kan de intensiteit variëren door eigen keuzes en beslissingen.

Herontdekker: Hier begint de toerist zichzelf te herontdekken door te trachten eigen vaardigheden en kennis weer opnieuw op te poetsen.

Kenniszoeker: Het zoeken naar het nieuwe reikt verder dan alleen de bevrediging vooral wanneer het om een verkenning gaat en ook het brein naar nieuwe impulsen zoekt.

Holist: Wanneer het verkennende gedrag op spontane wijze speels en experimenterend wordt, als ook een existentiële en emotionele convergentie gezocht wordt, dan wordt activiteit iets creatiefs en holistisch, waarbij momenten eerder als ‘Gestalt’ beleefd worden dan als onafhankelijke detalles.

Een verdere dimensie bij de bewustheid en activiteit is dan de toeristenbestemming zelf als de fysieke en mentale ruimte die in een verwante plaats verandert op het moment dat de toerist die binnentreedt en beleeft. Dit laat het type rol zien die de bestemming op zich neemt bij deze interactie (q163) en het is dit punt dat de vraag oproept hoe de verschillende interventies in een bestemming onderscheiden kunnen worden.

3. Classificatie van de bestemming

De vier tot nu toe genoemde classificaties – Plog, Pearce, Cohen/Lengkeek en Gnoth – zijn onderdeel van de vele pogingen, die opgezet zijn om het gedrag van de toerist te beschrijven, een classificatie van toeristen vast te stellen of om een schaal van levensstijlen te ontwikkelen. De volgende stap is nu om de corresponderende belevingsbronnen te classificeren met het oogmerk te zien bij welke verschillende toeristenoriëntaties ze passen. Al eerder was er een onderscheid genoemd: de hoofd- en nevenbelevingsbronnen met economische waarde tegenover die belevingsbronnen waar toeristen vrijelijk van kunnen genieten. Er zijn nog andere vormen om belevingsbronnen te onderscheiden. De structuur van de ervaring is gebaseerd op de interactie van toeristen met plaatsen, mensen en dingen. Echter wat op een bestemming een plaats is, is in wezen een onbekende ruimte voor een toerist. Het is deze relatie tussen ruimte en plaats die vormt geeft aan de ontmoeting tussen toerist en bestemming en resulteert in de toeristische activiteit. Plaats houdt ruimte in en een ieders thuis is een plaats in een ruimte. Een plaats vergt menselijke inmenging; het is iets dat slechts over de tijd een vertrouwdheid krijgt en dan vooral in het geval van het eigen huis (q165). Het begrip plaats gaat verder dan alleen iets fysieks en overtreft de tastbare kwaliteiten zoals maat, proporties en karateristieken (q173). Een plaats is wat mensen maken van een ruimte met een emotionele aanhankelijkheid en interactie. Tuan (q171) omschreef plaatsen als “vermenselijkte ruimtes” en vroeg zich daarbij af hoe mensen die herkenden en begrepen, en hoe er een betekenis aangegeven werd.

In de praktijk betekent dit dat de eigen slaapkamer een intieme plaats is, terwijl een hotelkamer alleen maar een ruimte is om te slapen. Dit is een interessante waarneming. Beide kamers hebben een soortgelijke structuur en intentie, maar de eerste bevat een wereld aan emoties en indrukken die over een lange periode ontwikkeld zijn, wat niet van de hotelkamer gezegd kan worden, die slechts een vervreemde ruimte voor een paar nachten is. Dit voorbeeld wordt nog interessanter, wanneer we het geval van de zogenaamde “home stays” erbij betrekken, waarbij toeristen in ruimtes slapen die duidelijk plaatsen voor de bewoners van het huis zijn. Toeristen mogen dan zogenaamd even achter de coulissen van het plaatselijke leven kijken.

Voor de lokale bevolking is hun dagelijkse omgeving een kwestie van plaatsen, terwijl toeristen allereerst een bestemming als onbekende ruimtes ervaren, wat de ontmoeting tussen bestemming in brede zin van de term en toeristen in een gecompliceerde verstrengeling van ruimte/plaats concepten omzet (q222). De concepten ruimte en plaats kunnen beide door toeristen in belevingsbronnen omgezet worden, maar in het toerisme worden beide concepten verschillende kenmerken toegekend. Als een plaats gedefinieerd kan worden als gerelationeerd, historisch en betrokken op een identiteit, dan kan de ruimte die niet gedefinieerd kan worden als gerelationeerd, historisch en betrokken op een identiteit gedefinieerd worden als een non-plaats (q166). Internationale hotel ketens, luchthavens of grote winkel “malls” zijn hier voorbeelden van. Dan zijn er de grote en beroemde toeristenattracties, die speciaal voor hen ontwikkeld zijn en die een ruimte vormen die specifiek voor toeristen is. Dit betekent dat de plaatselijke bevolking die deze attractie bezoekt hetzelfde gevoel van een afstandelijke ruimte krijgt, alhoewel in het verleden die zone voor hen een bekende plaats geweest moet zijn. Toeristen kunnen proberen deze ruimtes om te zetten in voor hen herkenbare plaatsen, maar zij blijven slechts onder toeristen (q222). Het ligt anders voor die ruimtes waar toeristen en plaatselijke bewoners in een plaatselijke omgeving onder elkaar komen. Deze ontmoeting opent vele mogelijkheden voor toeristen om te proberen ruimtes in plaatsen om te zetten door hun eigen inzet, wat weer afhangt in welke mate die toerist bereid is mentaal afstand te nemen van zijn eigen thuisomgeving. In deze gemengde ruimtes zijn toeristen vaak niet-betalende bezoekers. Toeristen en de lokale bewoners komen niet alleen in de gemengde ruimtes onder elkaar, dit geldt ook voor openbare plaatsen. Het publiek in een concertzaal zijn allen luisteraars onafhankelijk van hun achtergrond. Dit geldt tot op zekere hoogte ook voor de gemenge plaatsen, waarbij toeristen een echte kans krijgen aan plaatselijke activiteiten deel te nemen. Tenslotte zijn er ook die plaatsen die exclusief voor de bewoners zijn in hun thuisomgeving en in hun dagelijkse leven, die moeilijk voor toeristen te penetreren zijn, hoewel er voorbeelden zijn, zoals vrijwilligers werk of het voorbeeld van de rugzakreizigers.

Tot nu toe zijn er 5 contactzones in vakantiebestemmingen aan bod gekomen: de non-plaatsen, toeristenruimtes, gemengde ruimtes, gemengde plaatsen en het echte plaatselijke leven, ook wel het leven achter de coulissen genoemd: “backstage”. De analyse van de rol van ruimtes en plaatsen als onderdeel van het toerisme als activiteit op een vakantiebestemming is in Tabel 1 uitgezet tegen de socio-economische factoren van mogelijke belevingsbronnen.

Tabel 1: De verdeling van ruimte en plaats onder de belevingsbronnen (tabel door Marinus Gisolf uitgewerkt)

Om terug te komen op de ervaringsoriëntaties zoals die in dit artikel gepresenteerd zijn kan er nu een figuur ontworpen worden, dat als algemeen kader dient voor wat op iedere bestemming kan dienen voor welk type toerist. In Figuur 1 geeft de horizontale as de verschillende ervaringsoriëntaties aan zoals die door Elands en Lengkeek voorgesteld waren (q159) en waarbij bezoekers in het algemeen zijn toegevoegd, terwijl de vertikale as de socio-economische belevingsbronnen weergeeft.

De verschillende gebieden die de diverse ruimte/plaats verhoudingen weerspiegelen zijn in de figuur aangegeven. Figuur 1 is een denkbeeldig model, dat de intensiteit aangeeft, waarmee toeristen van de verschillende toeristen attracties en belevingsbronnen gebruik maken, wat weer afhankelijk is van de mate, waarin de toerist afstand van zijn thuisomgeving neemt en ook de mate waarin de toerist alternatieve ervaringen opzoekt. Een zelfde soort figuur kan ontworpen worden op basis van de TEM (q163). De breedte van iedere kolom (ervaringsoriëntaties) heeft geen enkele betrekking op absolute aantallen toeristen. Dit soort cijfers bestaan niet aangezien de verdeling arbitrair is. Er bestaan vele bezoekers en bezoekers/toeristen, maar of zij werkelijk de zogenaamde “echte” toeristen in aantallen overtreffen is maar de vraag en anders voor elke bestemming. Figuur 1 dient als theoretische model, dat helpt op een bestemming te identificeren, welke manieren van ervaren door welke type belevingsbron gegenereerd wordt en dit model dient daartoe twee doelen. Het eerste doel is, dat dit model helpt alle belevingsbronnen in een bestemming te identificeren en dan vooral degene die geen directe economische waarde voor het toerisme betekenen; het tweede doel betreft de indicaties die het model aangeeft voor welke ervaringsoriëntaties van toeristen deze belevingsbronnen kunnen dienen. Dit model zal er voor iedere bestemming anders uitzien, ofschoon de algemene opzet waarschijnlijk geen grote verschillen zal tonen.

Een voorbeeld van het gebruik van dit model zou een tourist kunnen zijn die via een vragenlijst of interview geïdentificeerd is tussen de ‘verandering’ en ‘interesse’ oriëntaties in volgens de indeling van Elands en Lengkeek (q159) of ergens tussen de ‘herontdekker’ en ‘holist’ van Gnoth’s TEM (q163). Volgens Figuur 1 zal deze toerist de non-plaatsen willen vermijden en zal slechts beperkt gebruik maken van de toeristentuimtes. Dit zijn al duidelijke indicaties voor tour-operators of reisbureaus bij het voorbereiden van rondreizen. Bij dit voorbeeld is het ook duidelijk dat direct contact met de plaatselijke bevolking belangrijk voor deze toerist is met daarbij een voorkeur voor gedeelde belevingsbronnen en verder alles wat met een plaatselijke bevolking gedeeld kan worden en deze toerist zou ook wel eens zich in omgevingen bewegen die eigenlijk alleen voor het thuisvolk bestemd zijn. De hotelkeuze neigt naar de kleinschalige gezellige hotelletjes met een informele atmosfeer. Verder neemt deze toerist zijn eigen initiatieven, wat betekent dat een vakantie met een huurauto en flexible programma optimaal zouden zijn.

4. Slotopmerkingen

Wat normaal gesproken de toeristenprofielen worden genoemd en de bestaande interesse in deze classificaties voor marketing moeten met een zekere voorzichtigheid behandeld worden. Een geïsoleerd profiel zonder context bestaat niet. Profielen, classificaties of persoonlijke karakteristieken zijn allemaal relatieve en subjectieve concepten. Daarnaast is het goed nog eens de twee hoofdargumenten van dit artikel te belichten: men kan het ervaren van de toerist niet scheiden van de toeristenbestemming. Het tweede argument gaat over het belang en het gebruik van de data, die door deze classificaties gegenereerd zijn.

Het eerste argument kan niet genoeg benadrukt worden: in dit artikel wordt uitgelgd, dat bij toeristen activiteiten het niet gaat om wat een bestemming te bieden heeft of wat de toeristen van een bestemming verwachten, maar het gaat erom wat op een bepaalde bestemming kan dienen voor ieder type toerist. Een bestemming vertegenwoordigt de fysieke en mentale ruimte, die in een aanverwante plaats verandert, wanneer de toerist er zich mee verbindt en er een wisselwerking ontstaat. De betrokkenheid van toeristen met hun vakantiebestemming hangt van de persoonlijke instelling af, die op zijn beurt weer geclassificeerd kan worden op basis van psychologische en socio-psychologische gronden, zoals in dit artikel uitgelegd is.

Het tweede argument betreft het doel, waarmee de classificaties zijn ontwikkeld en dat kan dan voor de marketing van specifieke toeristenproducten zijn of voor de ontwikkeling van toeristenattracties bij een bestemming, om maar eens twee voorbeelden te noemen. De data aangaande de toeristenprofielen kunnen aangewend worden om het gedrag van een toerist op zijn vakantiebestemming, hun vakantie- of bestemmingskeuzes of hun manier van ervaren te voorspellen. Hierbij duikt echter wel een probleem op, want er zijn meer factoren die een rol spelen: de externe factoren. Slecht weer, geldproblemen, overval, hittegolf, tropische stormen of ongelukken kunnen allemaal hun stempel op het gedrag van toeristen drukken. Allereerst kunnen externe factoren de vakantiekeuze beïnvloeden, die de toerist van zijn vaste stramien doet afwijken en daarbij kan op de bestemming afwijkend gedrag door bovengenoemde factoren optreden. Met andere woorden wat direct interfereert met de belevingsoriëntaties is de vorm en mate, waarin toeristen op externe factoren reageren. Onder andere hangt dit weer af van de mate, waarbij de toerist zijn normale logica volgt en reageert zoals hij in zijn thuisomgeving gereageerd zou hebben of zelf naar oplossingen zoekt voor de (onverwachte) situatie waarmee hij geconfronteerd wordt. Tot nu toe is er relatief weinig onderzoek verricht naar de reacties van toeristen op negatieve externe factoren volgens hun ervaringsorïentaties zoals hiervoor uiteengezet.

Daarnaast bestaat er in de 21ste eeuw nog een heel andere praktijk die vaak het “toerismezapping” wordt genoemd, waarbij toeristen verschillende vakantietypes mengen: een paar dagen in een spa-hotel, daarna een avontuurlijke tour, dan nog wat cultuur en om niet te vergeten, dat er ook aan het eigen ik gewerkt wordt met een korte Reiki cursus. Tenslotte wordt de vakantie afgerond in een duur strandhotel (q150). Figuur 1 helpt bij het selecteren van deze diverse elementen. Vooral nu onder globalizerende invloeden wordt het combineren van verschillende types belevingsbronnen en bestemmingen steeds populairder.

Bij een vakantiebestemming is het vergelijken van toeristenprofielen met zekere toeristenattracties een noodzakelijke etappe, ten eerste voor de marketing en ten tweede om mogelijkerwijs de lokale infrastructuur te kunnen aanpassen aan de verwachtingen – van de bestemming aan die van de toeristen en andersom. Figuur 1 gaat daar nu precies over. Het opstellen van een inventaris op een bestemming van alle attracties op grond van karakteristieken, die weer passen bij soortgelijke psychologische karakteristieken van de toeristen is van vitaal belang als onderdeel van waar het toerisme nu eigenlijk om draait. Deze inventaris kan vergeleken worden met het bestaande beeld van de bestemming en de ‘brand’ ervan, terwijl tour operators en reisagenten hiermee geholpen worden om makkelijker de belevingsbronnen te classificeren op grond van de marktsegmenten waar zij het meest bij betrokken zijn.

Een laatste opmerking: vanaf het begin van de 21ste eeuw is het overgrote deel van de toeristen electronisch ‘gemobiliseerd’ en daarmee is het concept in hoeverre een toerist los komt van zijn thuisomgeving in een ander licht komen te staan. Het is moeilijk afstand te nemen wanneer men dag en nacht met het thuisfront in contact staat – of in contact kan staan. Van een tijdelijk breuk met de eigen omgeving is dan eigenlijk geen sprake. Dit zijn nieuwe ontwikkelingen en het is nog onduidelijk wat de gevolgen voor de instelling zijn, waarmee de verschillende ‘types’ toeristen met deze technologie omgaan, maar het zou mij niet verbazen, als ik binnen een paar jaar dit artikel weer geheel herschrijven moet!

De twee extremen van de Tourist Life Style schaal en de carriere van de toerist

De verschillende gebieden die de diverse ruimte/plaats verhoudingen weerspiegelen zijn in de figuur aangegeven. Figuur 1 is een denkbeeldig model, dat de intensiteit aangeeft, waarmee toeristen van de verschillende toeristen attracties en belevingsbronnen gebruik maken, wat weer afhankelijk is van de mate, waarin de toerist afstand van zijn thuisomgeving neemt en ook de mate waarin de toerist alternatieve ervaringen opzoekt. Een zelfde soort figuur kan ontworpen worden op basis van de TEM (q163). De breedte van iedere kolom (ervaringsoriëntaties) heeft geen enkele betrekking op absolute aantallen toeristen. Dit soort cijfers bestaan niet aangezien de verdeling arbitrair is. Er bestaan vele bezoekers en bezoekers/toeristen, maar of zij werkelijk de zogenaamde “echte” toeristen in aantallen overtreffen is maar de vraag en anders voor elke bestemming. Figuur 1 dient als theoretische model, dat helpt op een bestemming te identificeren, welke manieren van ervaren door welke type belevingsbron gegenereerd wordt en dit model dient daartoe twee doelen. Het eerste doel is, dat dit model helpt alle belevingsbronnen in een bestemming te identificeren en dan vooral degene die geen directe economische waarde voor het toerisme betekenen; het tweede doel betreft de indicaties die het model aangeeft voor welke ervaringsoriëntaties van toeristen deze belevingsbronnen kunnen dienen. Dit model zal er voor iedere bestemming anders uitzien, ofschoon de algemene opzet waarschijnlijk geen grote verschillen zal tonen.

Een voorbeeld van het gebruik van dit model zou een tourist kunnen zijn die via een vragenlijst of interview geïdentificeerd is tussen de ‘verandering’ en ‘interesse’ oriëntaties in volgens de indeling van Elands en Lengkeek (q159) of ergens tussen de ‘herontdekker’ en ‘holist’ van Gnoth’s TEM (q163). Volgens Figuur 1 zal deze toerist de non-plaatsen willen vermijden en zal slechts beperkt gebruik maken van de toeristentuimtes. Dit zijn al duidelijke indicaties voor tour-operators of reisbureaus bij het voorbereiden van rondreizen. Bij dit voorbeeld is het ook duidelijk dat direct contact met de plaatselijke bevolking belangrijk voor deze toerist is met daarbij een voorkeur voor gedeelde belevingsbronnen en verder alles wat met een plaatselijke bevolking gedeeld kan worden en deze toerist zou ook wel eens zich in omgevingen bewegen die eigenlijk alleen voor het thuisvolk bestemd zijn. De hotelkeuze neigt naar de kleinschalige gezellige hotelletjes met een informele atmosfeer. Verder neemt deze toerist zijn eigen initiatieven, wat betekent dat een vakantie met een huurauto en flexible programma optimaal zouden zijn.

4. Slotopmerkingen

Wat normaal gesproken de toeristenprofielen worden genoemd en de bestaande interesse in deze classificaties voor marketing moeten met een zekere voorzichtigheid behandeld worden. Een geïsoleerd profiel zonder context bestaat niet. Profielen, classificaties of persoonlijke karakteristieken zijn allemaal relatieve en subjectieve concepten. Daarnaast is het goed nog eens de twee hoofdargumenten van dit artikel te belichten: men kan het ervaren van de toerist niet scheiden van de toeristenbestemming. Het tweede argument gaat over het belang en het gebruik van de data, die door deze classificaties gegenereerd zijn.

Het eerste argument kan niet genoeg benadrukt worden: in dit artikel wordt uitgelgd, dat bij toeristen activiteiten het niet gaat om wat een bestemming te bieden heeft of wat de toeristen van een bestemming verwachten, maar het gaat erom wat op een bepaalde bestemming kan dienen voor ieder type toerist. Een bestemming vertegenwoordigt de fysieke en mentale ruimte, die in een aanverwante plaats verandert, wanneer de toerist er zich mee verbindt en er een wisselwerking ontstaat. De betrokkenheid van toeristen met hun vakantiebestemming hangt van de persoonlijke instelling af, die op zijn beurt weer geclassificeerd kan worden op basis van psychologische en socio-psychologische gronden, zoals in dit artikel uitgelegd is.

Het tweede argument betreft het doel, waarmee de classificaties zijn ontwikkeld en dat kan dan voor de marketing van specifieke toeristenproducten zijn of voor de ontwikkeling van toeristenattracties bij een bestemming, om maar eens twee voorbeelden te noemen. De data aangaande de toeristenprofielen kunnen aangewend worden om het gedrag van een toerist op zijn vakantiebestemming, hun vakantie- of bestemmingskeuzes of hun manier van ervaren te voorspellen. Hierbij duikt echter wel een probleem op, want er zijn meer factoren die een rol spelen: de externe factoren. Slecht weer, geldproblemen, overval, hittegolf, tropische stormen of ongelukken kunnen allemaal hun stempel op het gedrag van toeristen drukken. Allereerst kunnen externe factoren de vakantiekeuze beïnvloeden, die de toerist van zijn vaste stramien doet afwijken en daarbij kan op de bestemming afwijkend gedrag door bovengenoemde factoren optreden. Met andere woorden wat direct interfereert met de belevingsoriëntaties is de vorm en mate, waarin toeristen op externe factoren reageren. Onder andere hangt dit weer af van de mate, waarbij de toerist zijn normale logica volgt en reageert zoals hij in zijn thuisomgeving gereageerd zou hebben of zelf naar oplossingen zoekt voor de (onverwachte) situatie waarmee hij geconfronteerd wordt. Tot nu toe is er relatief weinig onderzoek verricht naar de reacties van toeristen op negatieve externe factoren volgens hun ervaringsorïentaties zoals hiervoor uiteengezet.

Daarnaast bestaat er in de 21ste eeuw nog een heel andere praktijk die vaak het “toerismezapping” wordt genoemd, waarbij toeristen verschillende vakantietypes mengen: een paar dagen in een spa-hotel, daarna een avontuurlijke tour, dan nog wat cultuur en om niet te vergeten, dat er ook aan het eigen ik gewerkt wordt met een korte Reiki cursus. Tenslotte wordt de vakantie afgerond in een duur strandhotel (q150). Figuur 1 helpt bij het selecteren van deze diverse elementen. Vooral nu onder globalizerende invloeden wordt het combineren van verschillende types belevingsbronnen en bestemmingen steeds populairder.

Bij een vakantiebestemming is het vergelijken van toeristenprofielen met zekere toeristenattracties een noodzakelijke etappe, ten eerste voor de marketing en ten tweede om mogelijkerwijs de lokale infrastructuur te kunnen aanpassen aan de verwachtingen – van de bestemming aan die van de toeristen en andersom. Figuur 1 gaat daar nu precies over. Het opstellen van een inventaris op een bestemming van alle attracties op grond van karakteristieken, die weer passen bij soortgelijke psychologische karakteristieken van de toeristen is van vitaal belang als onderdeel van waar het toerisme nu eigenlijk om draait. Deze inventaris kan vergeleken worden met het bestaande beeld van de bestemming en de ‘brand’ ervan, terwijl tour operators en reisagenten hiermee geholpen worden om makkelijker de belevingsbronnen te classificeren op grond van de marktsegmenten waar zij het meest bij betrokken zijn.

Een laatste opmerking: vanaf het begin van de 21ste eeuw is het overgrote deel van de toeristen electronisch ‘gemobiliseerd’ en daarmee is het concept in hoeverre een toerist los komt van zijn thuisomgeving in een ander licht komen te staan. Het is moeilijk afstand te nemen wanneer men dag en nacht met het thuisfront in contact staat – of in contact kan staan. Van een tijdelijk breuk met de eigen omgeving is dan eigenlijk geen sprake. Dit zijn nieuwe ontwikkelingen en het is nog onduidelijk wat de gevolgen voor de instelling zijn, waarmee de verschillende ‘types’ toeristen met deze technologie omgaan, maar het zou mij niet verbazen, als ik binnen een paar jaar dit artikel weer geheel herschrijven moet!

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

DUURZAAMHEID

Inleiding

De duurzaamheidsdiscussie is op gang gekomen, omdat er een aantal zaken bezig zijn behoorlijk scheef te lopen: biodiversiteit vermindert, ozon lagen worden aangetast, broeikas effecten beginnen voelbaar te worden en bevolkingsgroepen worden achtergesteld (q192, q188, q190, q193). Er zijn langzamerhand zoveel symptomen, dat het op een ziekte lijkt die een behandeling op globaal niveau vergt (q179). De duurzaamheidsprincipes zijn oorspronklijk als antwoord op deze problematiek ontwikkeld. Daarbij gaat mijn interesse vooral uit naar de rol die het toerisme in een duurzame ontwikkeling speelt en ook de mate, waarin deze duurzaamheid het toerisme kan versterken. In het eerste geval gaat het erom te voorkomen, dat het toerisme zich zelf door niet-duurzame acties vernietigt. Het tweede geval betreft onder andere een soort duurzame ontwikkeling, dat een milieu creeërt, waar het toerisme goed gedijt, er geen vervuiling plaats vindt en het ook veilig voor toeristen is. Een stabiel politiek klimaat, een gedegen economie en goed opgeleide werkkrachten zijn tekenen, dat een duurzame ontwikkeling het toerisme kan versterken.

Om in te kunnen zien hoe diep het vernielende element is ingeworteld in vooral de westerse maatschappijen en waarom er de noodzaak ontstaan is ons milieu met andere ogen te gaan bekijken, zal ik eerst in vogelvlucht het een en ander in historisch perspectief zetten en ook een overzicht geven van de ontwikkeling van de relatie van de mens tot zijn omgeving.

De problematiek

Vanuit een juridisch oogpunt is het interessant te zien hoe de rol van ons milieu met de tijden veranderd is. Het gaat dan om zaken die deel uitmaken van het collectieve onderbewust zijn van een hele maatschappij of van een grote groep mensen, die hetzelfde milieu delen. Hoe men – vanuit een juridisch oogpunt – het milieu en de natuur bezag, is over de eeuwen behoorlijk veranderd. Het Romeinse recht onderkent in deze twee belangrijke begrippen: een zaak of een goed kan niemand toebehoren en er zijn zaken of goederen die iedereen toebehoren. Deze begrippen staan bekend in het Latijn als res nullius en res comunis (zie bijv. q216, q84). De vlinder die zorgeloos voortdwarrelt heeft geen eigenaar; echter op het moment dat zij gevangen wordt, krijgt zij wel een eigenaar en houdt op res nullius te zijn en is een gewoon goed geworden. In het geval van res comunis denken wij aan zaken die ons allen toebehoren, zoals de lucht die we inademen, het zonlicht of de zee. Deze zaken hebben nooit een eenmalige eigenaar.

Hoe meer mensen er op de planeet zijn, hoe sterker de tendens, dat minder zaken tot de categorie res nullius behoren en de goederen die ons allen toebehoren van nog groter belang worden. En het moge duidelijk zijn, dat de natuur in de vorm van flora en fauna van origine tot de res nullius gerekend werd (q84).

De mens heeft zich altijd rond zijn milieu georganiseerd; sociale of economische structuren zijn erop gericht geweest een plaats in het milieu en in de natuur te waarborgen en het is deze relatie van de mens tot zijn omgeving, die door de geschiedenis heen aan veranderingen onderhevig is geweest.

Vanaf de ontwikkeling van de eerste homo sapiens concureerde deze met alle verdere dieren in de natuur om voedsel te vergaren. De natuur had geen eigenaar, de mens vormde onderdeel van de natuur en had het begrip ‘eigendom’ nog niet uitgevonden. Toen de mens de landbouw begon te ontwikkelen ontstond er de situatie, waarbij men zich bewust begon te worden, dat er zaken in de natuur waren, die wel een hele groep mensen toebehoorden, maar dat de dieren hiervan uitgesloten moesten worden. In juridische termen is het feit van het uitsluiten de basis voor het begrip eigendom (q114).

De negatieve invloeden, die de landbouw en veeteelt hadden kunnen hebben, werden verzacht door het feit, dat de mens (en dan denken we aan 20 of 30 duizend jaar geleden) zich nog onderdeel van de natuur voelde. De magie van het groeien en de band met de aarde stond voorop in het besef van het milieu. Vanaf het moment dat de mens niet meer rondtrok en dorpen begon te vormen – die later steden zouden worden – is de band met de natuur en het milieu geleidelijk veranderd. Het een en ander was ook het gevolg van het Godsbegrip en het geloof van de mens als Zijn creatie. De visie van de mens in het centrum van het universum heeft ook geleid tot de ontwikkeling van het privee-eigendom. De mens bedacht zich het recht toe om iets te hebben, waarvan alle anderen uitgesloten zijn – een ontwikkeling die vooral in de westerse wereld van belang zou blijken te zijn (zie bijv. q220).

Pas veel later in de geschiedenis van de mensheid ontstond er een noodzaak om res nullius tot op zekere hoogte te gaan beschermen, waardoor er de figuur ontstond van het openbaar- of staatsbezit. Dit geldt voor die goederen waarvan een zekere bevolking het recht heeft juist niet uitgesloten te zijn, maar mensen van andere nationaliteiten wel. Zoals we verderop in dit stuk zullen zien, spelen hier ook economische overwegingen: de natuur – nog in vele streken een res nullius en als zodanig zonder economische waarde – eenmaal gevangen, gekapt of geschoten verandert in eigendom met economische waarde.

Vanaf de zeventiende eeuw zijn de concepten van het persoonlijk en openbaar eigendom volop ontwikkeld en wel tot zo’n hoge mate, dat het privee-eigendom een absoluut karakter gekregen heeft en bijna onaantastbaar geworden is. Hierdoor werd de band met het milieu, de natuur en de maatschappij verbroken, als ook de verantwoordelijkheid jegens dat milieu: het recht van eigendom is tegenwoordig zelfs het recht om eigen eigendom te vernietigen (q84). Mocht er in vroegere tijden nog een overeenstemming heersen over hoe een plaatselijk milieu behandeld moest worden, is zelfs die band – en daarmee een enorm stuk sociale solidariteit – verloren gegaan ten gunste van het onaantastbare eigendom, dat iedere inmenging door mensen, milieu of andere noodzakelijke overwegingen voor het behoud van een gemeenschap, buitensluit. En daarmee komt ook ter sprake, dat eigendom maar gedeeltelijk gezien wordt als een recht voor de toekomst van familieleden. In de westerse maatschappijen bestaat er, gedeeltelijk vanwege hogere rechtszekerheden, levensverzekeringen en hoge belastingen over erfenissen, ook nog eens een tendens, dat de toekomst van de volgende generaties in mindere mate een bron van zorg vormt. Met alle zogenaamde zekerheden komt dat wel goed, denkt men dan. De afnemende religieuze interesse die daar het gevolg van is, het leven in het heden, de modieuze kant ervan, het gevoel van ‘je leeft maar een keer’ en een steeds dominerende rol van “dit is van mij en niemand kan daar aan komen” beginnen te overheersen. Het gevoel van eigendom in de westerse wereld gaat zo ver, dat niet eens kinderen of kleinkinderen daarin betrokken worden. Eigendom vormt een bijna onlosmakelijk geheel met het ego van de mens. Niet alleen de overwegingen over toekomstige generaties spelen een marginale rol, maar ook de solidariteit met de medemens en het milieu is voor een groot stuk verdwenen. De zaken die geen eigenaar hebben bestaan bijna niet meer en zelfs de zaken onder de res comunis staan onder druk, en niet alleen vanwege vervuiling, maar ook door de steeds verder groeiende tendens alles in deze wereld op een of andere manier als ‘eigendom’ te willen kenmerken – hetzij privee of van de staat. Het drinkwater is hier een voorbeeld van.

Economisch gezien in moderne markt gestuurde economiën betreft het begrip rijkdom alleen wat geldelijke waarde heeft. Goederen of diensten, waarvan de waarde niet in geld uitgedrukt kan worden (markt wisselwaarde), worden niet onder het begrip ‘rijkdom’ gerekend (q97). Dit betekent, onder andere, dat de natuur daar ook niet onder valt, omdat die doorgaans geen (financiële) marktwaarde vertegenwoordigt. De vernieling van de natuur wordt vervolgens niet als een verlies gezien. Integendeel, deze vernieling vormt een belangrijk onderdeel voor de toename van rijkdom – bezien vanuit het oogpunt van markteconomiën.

Dit is niet altijd zo geweest. In voorgaande eeuwen waren de kapitaal georiënteerde economiën niet alleen op de waarde der dingen gericht, maar was er ook een inhoudelijke kant vanuit het oogpunt van het kapitaal. Een initiatief vergt een investering en dit moet tot de productie van goederen leiden. De investering begint als zodanig een economisch leven te leiden. Met kapitaal produceert men. Echter is dit inhoudelijke begrip vooral na de tweede wereldoorlog naar de achtergrond gedrongen, terwijl de formele kant – de waarde ergens van wordt door de markt bepaald – nu geheel de overhand heeft (q97). Dit heeft in groeiende mate geleid tot het gebruik van kapitaal om meer geld te verdienen zonder echter productief bezig te zijn. Het speculeren op de beurs is hier een voorbeeld van: een “spel” met geld waarbij de één rijker wordt en de ander armer. De handel in onroerend goed, het verzekeringswezen als ook de handel op de deviezenmarkt kunnen in deze context worden genoemd. Wat centraal is komen te staan is hoeveel men verdient en niet zozeer hoeveel iemand produceert – fysiek, mentaal of cultureel.

De toenemende druk in markteconomiën om kapitaal te reproduceren heeft geleid, onder andere, tot een steeds kortere productie cyclus. Voornamelijk op twee manieren komt dit tot stand: door ervoor te zorgen dat een product een kortere levensduur heeft of door er een mode-element aan te verbinden, waardoor dit product na enige tijd – ouderwets geworden – zijn markt waarde verliest en vervangen wordt, hoewel het nog in uitstekende staat kan verkeren. Simpelweg gezegd, om maar te kunnen blijven produceren op een steeds hoger ritme en daarmee toegevend aan de dwang om steeds sneller winsten te produceren moet er een voortdurend groeiende productie zijn. De consequenties voor de natuur hiervan zijn tweeërlei: in toenemende mate worden er grondstoffen aan de natuur onttrokken en, ten tweede, is er een snel groeiende berg afval die aan de natuur wordt ‘teruggegeven’ door het steeds sneller afdanken van het geproduceerde. Beide effecten leiden tot de vernieling van de natuur, maar dit wordt niet als een economisch verlies gezien, maar eerder als een ingebouwd noodzakelijk onderdeel om meer (geldelijke) rijkdom en ontwikkeling te creeëren.

Het is tot de markt gerichte economiën doorgedrongen, dat de natuur niet vervangen kan worden en dat de reproductie ervan relatief langzaam verloopt. Dit betekent, dat als het kapitaal op langere termijn de eigen reproductie wil veilig stellen, er beschermende maatregelen genoemen moeten worden wat de natuur betreft. Dit heeft tot het toch wat merkwaardig gevolg geleid, dat er in vele markteconomiën in de bescherming en ook het ‘repareren’ van vernielde natuur geïnvesteerd wordt, ondanks het feit dat die natuur zelf nog steeds geen marktwaarde wordt toegekend en de vernieling ervan op monetair gebied niet te meten valt. Vanuit markttechnisch oogpunt investeert men in de bescherming van iets wat markttechnisch niet bestaat.

Het zijn deze markt economische inzichten, die vooral gedurende de laatste 150 jaar een grote vlucht hebben genomen en mede schuldig zijn aan de enorme verwoesting der natuur.

De mensheid leeft op voet van ongelijkheid met de natuur. Gedurende de tweede helft van de twintigse eeuw is de vermindering van de biodiversiteit nog nooit zo snel gegaan (q217). Echter staat dit verlies aan biodiversiteit nergens in de wereld als een economisch verlies genoteerd. Het moge duidelijk zijn, dat gedurende deze periode de limieten van duurzaamheid overschreden zijn en de snelheid, waarmee de natuur zich reproduceert nu ver achterligt bij het ritme, waarmee het kapitaal zich vernieuwt. Met andere woorden gebruiken we de aarde meer, dan dat zij ons kan geven. Onze aarde heeft zo haar beperkingen wat natuurlijke bronnen betreft, maar ook als ‘ontvanger’ van afval en CO2 uitstoot, onder andere (zie bijv. q186). De grondslagen van de markteconomiën hebben echter het onderhoud van de aarde niet meegerekend. Men is dermate geconcentreerd op het produceren van winsten, dat al het andere daaraan onderschikt gemaakt is en er zelfs niet naar onze aarde omgekeken wordt en zeker niet met een blik op de toekomst. De reproductie van kapitaal dient nu te geschieden, en morgen zien we wel weer hoe we dan nog winsten kunnen maken. Met andere woorden wordt op versnelde wijze het leven op aarde opgeofferd om op korte termijn kapitaal te kunnen reproduceren.

Het een en ander heeft geleid tot wat wij de comsumptiemaatschappij noemen, waarbij het kopen bijna even belangrijk geworden is als het hebben (in eigendom) en het steeds vaker om goederen gaat, waarvan we ons kunnen afvragen of we ze wel nodig hebben. Het betreft nu een maatschappij, waarbij consumptie een overlevings zaak is geworden, waar de solidariteit binnen die maatschappij aan het verdwijnen is en het ego van de mens en zijn eigendom zo centraal zijn komen te staan, dat men zich slechts met het heden bezighoudt en de toekomst nauwelijks een rol speelt bij gedragspatronen.

Er spelen helaas nog meer factoren een rol, die het panorama er niet mooier op maken. De landbouwsector lijdt onder de druk van te weinig investeringen vanwege de lage rentabiliteit ervan en ook door het feit, dat steeds meer geld gebruikt wordt om alleen maar meer geld te creeëren zonder dat daar enige productie aan te pas komt. Met besteedt geld alleen maar met het doel zo snel mogelijk meer geld te verdienen zonder dat er aan basis zaken, zoals voedsel productie, gedacht wordt. Onder druk van verminderde natuurlijke bronnen zoals olie, komen onder andere de bio-brandstoffen op de voorgrond, maar ook op dat gebied betekent dit een tol, die op de normale voedsel producerende landbouw geheven wordt. Voedsel wordt schaars en duur.

Het concept ‘duurzame ontwikkeling’

Maatregelen om milieu en natuur te beschermen en mogelijke verwoesting ervan tegen te gaan zijn pas laat in de geschiedenis van de mensheid aan de orde gekomen. De ideeën zelf over de bescherming van de natuur en van het milieu zijn oud, daar tot op zekere hoogte de scheiding van mens en natuur zich langzaam voltrokken heeft; echter als een duidelijke beweging van social karakter moeten we terug naar de negentiende eeuw (industriële revolutie). Gedurende de 1860´s zijn er een aantal Nationale Parken in de VS opgezet (o.a. Yellowstone) en landen zoals Canada, en Australië volgden snel. In Nederland zijn er ook kentekens zichtbaar uit die tijd: de Nederlands Vereniging voor Dieren Bescherming is opgericht in 1864. Enigszins later was de oprichting van de bekende Nederlandse Vereniging van Natuurmonumenten in 1905. Op internationaal niveau werd in 1913 de eerste acte getekend van wat de stichting van de Advies Commissie voor Internationale Bescherming van de Natuur zou worden (die nu bekend staat als de World Conservation Union). In die tijd stond de bescherming van specifieke natuurgebieden centraal.

Een geheel nieuwe ontwikkeling kan aan het einde van de zestiger jaren waargenomen worden. De na-oorlogse geboorte golf in Europa, en eind jaren vijftig de veranderende bevolkings structuren in de derde wereld, waarbij de werelbevolking enorm begon te groeien (demografische transitie), resulteerden in dratische veranderingen voor milieu en natuur. Het rapport dat de Club van Rome in 1972 publiceerde (q189) heette Beperkingen aan de Groei (“Limits to Growth”) en maakte duidelijk, dat alleen de bescherming van de natuur niet genoeg was. Naast vele ecologische maatregelen kwamen ook andere cruciële factoren naar voren: armoede en honger. Een van de basis concepten in die tijd was het idee, dat om een maatschappij gezond te hebben dit van een radicale reorganisatie van sociale structuren op wereldniveau zou afhangen.

In 1987 werd er een nieuwe visie op ontwikkeling gepresenteerd die nu als het Bruntland rapport bekend staat: “Een ontwikkeling die de behoeften van het heden bevredigt zonder het vermogen in gevaar te stellen van toekomstige generaties hun eigen behoeften te kunnen bevredigen” (q195). De drijfveer die deze visie onderbouwt kan herleid worden tot nu precies dat rapport van de Club van Rome (q189). Dit rapport stelde namelijk dat de bevolking en industriële productie verder zullen groeien in een wereld, waar er slechts een bepekte hoeveelheid grondstoffen aanwezig zijn en dit tot gevaarlijke effecten kan leiden, zoals een groeiende contaminatie, gebrek aan niet-hernieuwbare grondstoffen en bodemerosie, terwijl de resulterende voedseltekorten in de 21ste eeuw het bezwijken van bevolkingstructuren zou kunnen betekenen. In die tijd kreeg de zaak dat er limieten aan economische groei zouden zijn als gevolg van milieubeperkingen onder het merendeel van de economen weinig gehoor.

Het Bruntland rapport daarentegen stelt een ontwikkelingsstructuur voor, die op drie pilaren rust, om precies te zijn op economische, sociale en milieu-gerichte duurzaamheid (q194). Duurzaamheid betreft een ontwikkelingsvisie die duidelijk op de toekomst gericht is. Deze visie omvat een nauwe samenwerking met plaatselijke bevolkingen, wat ook weer een duidelijke erkenning inhoudt, dat een gemeenschap, een plaatselijke bevolking of een ethnische groep bescherming nodig heeft voor de conservering van hun milieu en cultuur. Daarbij wil deze visie het soort ontwikkeling verzekeren, waar alle deelnemers op materieel en en socio-culturele niveau beter van worden. Dit kan op geldelijk gewin betrekking hebben, maar ook op verbetering van de infrastructuur of toegang tot (staats-)dienstverleningen. De visie op duurzame ontwikkeling is dus gebaseerd op deze drie pilaren (q194):

• Economische duurzaamheid die op verschillende niveaus van de maatschappij welvaart creeërt en daarbij kosteneffectief in alle economische activiteiten is. Een lange termijn visie is daarbij van vitaal belang;

• Sociale duurzaamheid, wat het respecteren van de mensenrechten inhoudt en gelijkwaardige mogelijkheden voor iedereen. Onder andere wordt de rol van een plaatselijke bevolking benadrukt, waarbij hun leefsystemen onderhouden en versterkt worden met daarbij een volledige erkenning van andere culturen en het vermijden wat welke vorm van exploitatie dan ook.

• Milieu-gerichte duurzaamheid, die grondstoffen en bronnen beschermt en dan vooral degene die niet hernieuwbaar zijn of van speciaal belang voor leefsystemen. Actie is vereist om vervuiling van de lucht, de grond en het water tegen te gaan, als ook om de biodiversiteit en natuurlijk erfgoed te conserveren.

Het is van belang te onderkennen dat deze drie pilaren van elkaar afhankelijk zijn, elkaar kunnen aanvullen, maar ook tegenstrijdig kunnen zijn. De toepassing van een duurzame ontwikkeling betekent het slaan van een balans tussen deze drie pilaren (q194).

Er is echter wel enige kritiek geventileerd. Binnen het raamwerk van de economische wetenschappen werd er gesuggereerd, dat de concepten van duurzame ontwikkeling ontworpen zijn om tegengestelde waardeposities omtrent het milieu en de economie te overbruggen (q179). Het in overeenstemming brengen van economie en ecologie klonk goed, maar zou niet het hoofdmotief moeten zijn. Wat wel duidelijk werd, dat in tegenstelling tot de 19de en begin 20ste eeuw het milieu nu als globale problematiek gezien wordt, die zowel internationale reacties als globale analyses oproept.

Gedurende de jaren negentig werden er een aantal initiatieven over het thema van de duurzame ontwikkeling gepresenteerd. Het toerisme als wapen om de armoede te bestrijden was een van die voorstellen (zie bijv. q183). Daarnaast ontving in 1998 een publicatie van John Elkinton veel aandacht. In zijn boek (q218) introduceerde hij het concept van de zogenaamde “triple bottom line”: ecologie – economie – sociaal, met nadruk op een humane duurzame ontwikkeling. Tegenwoordig bestaat er dan ook een duidelijke erkenning, dat milieubescherming uiteindelijk op een sociale constructie berust en cultuur gedreven is met een erkenning van culturele waarden, vooral dan van inheemse bevolkingen en daarnaast de erkenning van de principes van milieu-rechtvaardigheid (q179). In de praktijk betekent dit soms, dat om te kunnen verzekeren dat natuurgebieden beschermd worden, er paradoxaal genoeg bezoekers in gevoelige natuurgebieden toegelaten moeten worden om zo de wetgevende macht te overtuigen deze natuurgebieden te beschermen en te onderhouden.

De Johannesburg Declaratie over Duurzame Ontwikkeling (2002) bracht wel enig licht in de zaak en in 2003 werd het Marrakech Process gestart, wat een tien jaren plan was, waarbij een aantal zogenaamde Task Forces zijn opgezet die op specifieke terreinen de milieu problematiek in kaart moesten brengen ter ondersteuning van plaatselijke initiatieven. Het was niet tot 2015 dat de Verenigde Naties een nieuw initiatief lanceerde, dat simpelweg Duurzame Ontwikkelings Doelstellingen heet (SDG in het Engels) (q193), terwijl later dat jaar in Parijs de zogenaamde COP21 overeenkomsten over klimaatveranderingen de urgente noodzaak aangaven voor iedereen om hier actief aan mee te doen. Deze overeenkomsten geven duidelijk aan (q193) dat alle rapporten over klimaatveradenring, opwarming van de aarde en het verlies aan biodiversidad inderdaad uitkomen (zie bijv. q192, q188, q190, q193) en dat een duurzame ontwikkeling van vitaal belang is, maar niet de enige begaanbare weg. Daarbij leggen de deelnemers van de COP21 overeenkomsten uit, dat de priveesector al eerder actief bezig waren en dat er vele steden en andere plaatselijke acteurs zijn, die maatregelen genomen hebben als een duidelijk teken om naar een toekomst te streven van lage kooldioxide uitstoot en hoge veranderingsbestendigheid.

Toerisme en Duurzaamheid

Het toerisme heeft in deze drie fases van ecologische en duurzame ontwikkeling nauwelijks een rol gespeeld. Begin 20ste eeuw begon het toerisme zich duidelijk te ontwikkelen, maar op het gebied van natuurbescherming had dit weinig invloed. Gedurende de jaren zeventig “ontsprong” het toerisme de dans; het werd als een gezonde bezigheid gezien – de groene industrie. Oorspronkelijk werd het toerisme nauwelijks in het rapport van de Club van Rome of in het Bruntland rapport genoemd, maar vanaf de jaren negentig begon het duidelijk te worden dat het toerisme zich tot een overheersende speler in de economie had ontwikkeld en dat dit in zowel goede als ook slechte effecten gesorteeerd heeft.

Pas eind jaren negentig is het toerisme nauwer betrokken geraakt in de discussie over duurzame ontwikkeling en met name door het debat rond de biodiversiteit is het toerisme in de vuurlijn komen te liggen. In 2001 werden er regels opgesteld voor Biologische Diversiteit en Duurzaam Toerisme (Convention on Biological Diversity, 2001). De Verenigde Naties verklaarde het 2002 als het jaar van het Eco-Toerisme.

Hier moet overigens wel direct bij vermeld worden, dat de concepten van duurzame toeristische ontwikkeling al veel langer op “lagere” niveaus van belang waren – met andere woorden hebben vele lokale actie groepen, milieu verenigingen en ‘NGO´s’ over de laatste 15-20 jaar een hele belangrijke inbreng gehad (de bekende The International Ecotourism Society ‘TIES’ is in 1990 opgericht), terwijl juist op internationaal niveau de duurzaamheids discussie wat lijkt te stokken. Daarnaast kan genoemd worden, dat het beperkt vermogen van de Staat een volledige bescherming van ecosystemen te waarborgen met daarbij de noodzaak productieve alternatieven te vinden in de zogenaamde bufferzones, ertoe geleid heeft, dat een duurzaam toerisme dat door plaatselijke bevolkingen zelf uitgevoerd wordt wel degelijk een oplossing kan betekenen voor het eeuwige conflict tussen conservering en ontwikkeling.

Het toerisme werd en is nog steeds beschouwd als een mechanisme om het milieu te beschermen en tegelijkertijd om economische ontwikkeling en werkgelegenheid te steunen (q193). De doelstellingen van de duurzame ontwikkeling zoals besloten door de Verenigde Naties geven aan in doelstellingen 8.9 en 12.8b “….een duurzaam toerisme dat werkgelegenheid creeërt en plaatselijke cultuur en productie bevorderd” (q193). Echter is het concept toerisme slechts in drie van de zeventien doelstellingen genoemd: in doelstelling 8 aangaande economische groei, doelstelling 12 over duurzaam consumeren en doelstelling 14 over de bescherming en het duurzaam gebruik van de oceanen. Daarnaast is het idee, dat het internationaal toerisme kan helpen om de armoede te bestrijden, maar tegelijkertijd ook zijn CO2 uitstoot moet verminderen aan scherpe kritiek onderhevig (q185, q186, 190).

De rol van de toerist in een duurzame ontwikkeling is tot nu toe slechts sporadisch in de literatuur behandeld en deze rol is dan doorgaans beperkt gebleven tot een omschrijving van toeristen als klanten in een martk-gedreven economie. Negatieve invloeden van de aanwezigheid van toeristen betreffen het milieu (verlies aan biodiversiteit, ontbossing, afval, etc.), het water (hoeveelheid en kwaliteit), de lucht en cultuur in het algemeen – allemaal factoren die niet alleen stadsgebieden betreffen, maar ook sterk voelbaar op het platteland zijn (q184).

Het moet uit dit betoog ook duidelijk zijn geworden, dat de duurzaamheids principes veel hanteerbaarder zijn op plaatselijk of regionaal niveau, terwijl waar het gaat om het veranderen van macro-economische systemen op zich zelf, er hele andere krachten aan het werk gesteld moeten worden. Om op plaatselijk niveau aan het behoud van onze planeet te gaan werken, kan het onderwijs in het algemeen een hele belangrijke rol gaan spelen als noodzakelijke factor om de huidige en toekomstige generaties bewust te maken van het belang van de solidariteit met de gemeenschap en met het milieu. De rol van een duurzame ontwikkeling moet langzamerhand groter worden, omdat vooral ook op plaatselijke niveau veranderingen naar een grotere solidariteit moeten leiden.

Een directe betrokkenheid van de toeristen zelf in een duurzame ontwikkleing is de enige levensvatbare optie. Het toerisme en daarmee de toeristen zijn van rol veranderd van plaatselijke naar globale acteurs. Het is daarom in het toerisme van belang de inspannningen te kanaliseren en het plaatselijke en het globale dezelfde richting te geven om niet alleen de doelstellingen van de VN te bereiken, maar ook die van het COP21 om klimaatsveranderingen verder te voorkomen.

Het moge nu wel duidelijk zijn op basis van bovenstaande beschouwingen, dat er meer nodig is, dan alleen goede intenties en een ontwikkeling, die toekomstige generaties erbij betrekt, om de aantasting van onze planeet tegen te gaan. De redenen, waarom onze planeet al zozeer aangetast is, liggen veel dieper, zoals aan het begin van dit artikel aangegeven werd. De begrippen van duurzame ontwikkeling zijn daardoor wel degelijk een belangrijk initiatief, maar de ziekte zelf wordt daar voorlopig niet mee verholpen. De economische problematiek, die geleid heeft tot het stelselmatig vernielen van de natuur, heeft veel drastischere oplossingen nodig, dan alleen een ontwikkelingsvisie.

De houding van de (vooral westerse) mens – waarvan de meeste zelf toerist geweest zijn – aangaande het privee-eigendom dient te veranderen. Door te gaan met het vergaren van rijkdom en eigendom, zou dom zijn – het mensdom heet ernaar. Zolang de mens het eigendom als absoluut blijft zien en daar zijn levensvisie op blijft baseren, zal het moeilijk zijn om enige verandering te bewerkstelligen. De visie, die de mens van zichzelf heeft, moet veranderen en daarmee zijn relatie tot zijn omgeving en het milieu.

Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken (werkzaam in het toerisme, studenten en academici) een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

ECOFORUM is een internationaal, multi-disciplinair tijdschrift dat vrijelijk toegankelijk is en erop gericht is onderzoek in op alle gebieden binnen de economische wetenschappen te steunen. ISSN 2344 – 2174

Publicatie: Asociatia de Cooperare Cultural-Educationale – Suceava, Roemenië

Stefan cel mare University – Suceava, Roemenië

__________

http://www.revistadeturism.ro/rdt

REVISTA DE TURISM (RDT) – studii şi cercetāri în turism

RDT is halfjaarlijkse publicatie van studies en inderzoek in het toerisme binnen het bestek van de faculteit van Economie, Business Administration en Toerisme van de Universiteit Stefan cel Mare, Suceava, Roemenië

__________

http://www.ciret-tourism.com/

CIRET – International Centre for Research and Study of Tourism – To enable access to the 841 research centers currently identified in 111 countries and to the 5,401 individual researchers currently identified in 119 countries and specialized in tourism and travel, and networking between researchers working on a given subject by e-mail or otherwise

__________

http://www.academia.edu

ACADEMIA.edu‘s mission is to accelerate the world’s research and to make science faster and more open. Academia.edu wants to build a completely new system for scientists to share their results, one that is totally independent of the current journal system.

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

Behoeftes, motieven en motivering

Introductie

Al heel lang in de geschiedenis van de mensheid is er het element van het “willen ontsnappen” geweest met het achter zich laten van de thuisomgeving als voornaamste objectief en zonder te veel eisen te stellen aan de bestemming – bij voorkeur fysiek aangenamer dan de dagelijkse werksleur en thuisomgeving. In het geval van het toerisme ligt deze motivatie ten grondslag aan de wens om te reizen en behelst het genereren van een behoefte. In dit artikel wordt er aandacht besteed aan de verschillende niveau’s van de beweegredenen om met vakantie te gaan, hun wisselwerking en hun invloeden op de ontwikkeling van het toerisme en zijn markten.

 De behoefte

De behoeftes, algemene motivaties en motiveringen zijn de motoren voor het menselijk gedrag en spelen in het toerisme een dominerende rol. Er bestaat een motivatie als een persoon in staat is een impuls te genereren die tot een behoefte leidt die weer aanleiding geeft tot een gevoel van onvoldaanheid totdat deze behoefte voldaan is. Honger en dorst zijn goede voorbeelden hiervan (q47). De motivatie vormt de basis voor de reden van het willen reizen – met andere woorden het waarom –, terwijl de specifieke motivering de bestemming en ook het soort reis bepaalt (q154, q29). De reisbehoefte en motivatie vormen ook de basis voor de eerste reisverwachtingen en verder is er de invloed op het uiteindelijke resultaat van een vakantie: het viel mee of het viel tegen in vergelijking met de verkregen bevrediging. Het moge duidelijk zijn, dat wanneer de reisbehoefte bevredigd is, deze ophoudt te bestaan en dus ook verder geen motivatie meer vormt.

Het thema van de reisbehoefte kan vanuit verscheidene wetenschappelijke hoeken bekeken worden, waarbij de psychologie, de sociale psychologie en de anthropologie de belangrijkste vormen. Vele theoriën zijn hierover ontwikkeld en vele modellen opgezet. De bekende humanist-psycholoog Abrahan Maslow publiceerde in 1943 een model in de vorm van een pyramide, waarbij 5 lagen van soorten behoeftes onderscheidden werden (in: q29: p141):

1. de lichamelijke behoeftes bevinden zich onderaan in het breedste segment van de pyramide,

2. vervolgd naar boven toe door bestaanszekerheid;

3. sociale behoefte (er bij horen, samenhorigheid, liefde);

4. eigenwaarde en sociale erkenning

5. zelf-verwezenlijking en algemene ontwikkeling.

Vele theoriën over motivatie en behoeftes in het toerisme hebben dit model als basis gebruikt. Pearce (q156) paste dit op het toerisme toe en combineerde dit met de directe ervaringspraktijk van de toerist. Hij stelde de volgende vijf lagen van motiveringen voor (van onderen naar boven toe): ontspanning – stimuleren – sociale behoeftes – zelf respect (persoonlijke en culturele ontwikkeling) – zelfverwezenlijking (zoektocht naar het geluk).

De originele reisbehoeftes volgen deze behoefte-lagen, waarbij de eerste twee het wijdverbreidst zijn. Dan moet er ook opgemerkt worden dat dit model nogal op de Westerse maatschappijen gebaseerd is. Er zijn delen in de wereld waar bijvoorbeeld het leven in een gemeenschap hoog gewaardeerd wordt en de hoogste laag van de behoefte-pyramide gaat dan over de dienstbaarheid aan de gemeenschap.

 Motief en motivering

In dit verband is een begrip dat veel in het toerisme gebruikt wordt dat van de ‘push’ en ‘pull’ factoren (q35). Er zijn reismotieven, die van buitenaf een persoon beïnvloeden en hem als het ware naar een motivatie toetrekken. Toeristenbestemmingen proberen vaak toeristen te overtuigen van de attracties die zij te bieden hebben en hen “over de streep” te trekken. Deze ‘pull’ factoren kunnen een persoon ertoe drijven een beweegreden te creëren en op die basis een motivering te ontwikkelen om naar een bestemming met vakantie te gaan en wordt ook in verband gebracht met het element van zoeken bij de reismotivatie. ‘Pull’ factoren roepen eerst een verlangen op, wat zich kan ontwikkelen tot een gemis, wanneer dit verlangen niet bevredigd wordt. Daarnaast zijn er ook vele impulsen die vanuit ons eigen ik komen en die ons in een zekere richting stuwen: de ‘push’ factoren. Het element van ontsnappen is dan een voorbeeld. De ‘push’ factoren hebben doorgaans betrekking op een gebrek (en niet zo zeer een gemis), wat indien niet bevredigd tot een schadelijke situatie kan leiden. Bijvoorbeeld kan een gebrek aan rust (oververmoeidheid) een factor vormen voor een behoefte en begeleidend reismotief.

Daarnaast kunnen er ook verschillende lagen onderscheidden worden wat reismotieven betreft. Reismotieven zelf zijn algemeen en elk jaar genereert de Westerse mens een motief om met vakantie te gaan, dat weer op een behoefte gebaseerd is. Daarnaast is er ook de motivering, die preciezer is en invult wat het algemeen reismotief aangeeft. Het soort vakantie en de bestemming worden door deze motivering bepaald (q154). Dit houdt in dat het reismotief direct vanuit de mens zelf komt (‘push’), maar dat vervolgens de specifiekere motivering als invulling van het algemene doel van het reismotief vaak aan de invloed van ‘pull’ factoren onderhevig is. Het is deze visie die hier op deze website aangehouden wordt.

De meeste mensen laten zich daarbij niet door slechts één motivatie leiden, maar er spelen een serie behoeftes en motieven tegelijkertijd een rol en daarmee wordt het onderwerp van behoeftes en motivaties alleen maar ingewikkelder. Het kan dan heel goed zijn, dat leden van dezelfde groep binnen dezelfde activiteit toch verschillende behoeftes bevredigen of door andere motiveringen gestuwd worden. Daarnaast mogen de initiële behoeftes en motivaties dan een hele belangrijke rol in het toerisme spelen, maar zij vormen niet de enige drijfveer voor het toeristisch gedrag, want sociale invloeden, culturele inzichten of religieuze opvattingen kunnen wel degelijk meespelen (q33, q157), zoals verderop aangegeven.

Ontsnappen, zoeken en verlangen

In de 21ste eeuw hebben diepgaande veranderingen in de manier waarop begrippen zoals plaats en tijd worden ervaren onder invloed van versnelde globalisatie tot nieuwe bespiegelingen geleid aangaande de eigen identiteit, het zelf en de plaats die mensen in deze wereld innemen (q36). Niet alleen de manier van leven heeft bij vele mensen tot het verlies aan identiteit geleid, maar ook dwingen het vaak gecomputeriseerde werk en de sociale rollen die men iedere dag speelt tot een beperkende en monotone routine, waarin het voor mensen steeds moeilijker wordt zichzelf te ontplooien (q110). Het is in deze context, dat de ontwikkeling van reisbehoeftes zich afspiegelt tegen het snel groeiende consumisme, toenemende onzekerheid over het eigen ik en de plaats die wij in deze wereld innemen. De verschillende motiveringen die (potentiële) toeristen genereren beïnvloeden het soort vakantie dat tenslotte geselecteerd wordt. Crompton (q33) heeft zich op twee hoofdlijnen gebaseerd: de behoefte om te ontsnappen (van het gestresste westerse leven, dagelijkse sleur of de werkomgeving) en daarnaast de behoefte om nieuwe dingen te zoeken. Hoewel het panaroma aan vakantiemotivaties even breed is als het aantal individuen dat met vakantie gaat, worden hier drie fundamentele groepen aangehouden, met het element van het verlangen als toevoegsel aan de concepten van ontsnappen en het zoeken.

Het ontsnappen

Het toerisme biedt een bevrijding van werk en verdere verplichte zaken, een ontsnapping van de traditionale sociale rollen en de vrijheid om de tijd te besteden zoals men maar wil. Inderdaad kan men zeggen, dat het toerisme de “anti-structuur” van het westerse leven behelst en voor velen meer een ontsnapping is dan een zoektocht ergens naar (q103). De reisbehoefte komt hierbij voort uit een gebrek aan noodzakelijke zaken voor onze overleving: wij voelen dat wij ergens een gebrek aan hebben en niet verder kunnen zonder deze behoefte eerst te bevredigen. In termen van het toerisme is dit sterk gesteld, maar vormt wel het basis principe: de vakantie is een noodzaak voor overleving geworden en het elders zijn wordt als oplossing gezien. Het primordiale motief van het reizen is ergens vandaan te gaan zonder te veel eisen te stellen aan de bestemming – bij voorkeur fysiek aangenamer dan de dagelijkse werksleur en thuisomgeving. Bij de pyramide van Maslow en Pearce gaat het dan allereerst om de lager gepositioneerde behoeftes.

Dit ‘ontsnappen aan’ heeft in het toerisme betrekking op het fysiek afstand nemen als eerste vereiste. Het is dan alsof de toerist tussen twee werkelijkheden in leeft: zijn eigen omgeving die hij achter zich gelaten heeft en de bestemming waar hij zich bevindt, maar geen onderdeel van uitmaakt. Deze situatie kan omschreven worden als een niet-hier en niet-daar zijn, eigenlijk nergens, maar toch ergens zijn en wordt ook wel liminaal genoemd. De vervreemding van de thuisomgeving gedurende het toerist-zijn heeft dan ook betrekking op een ruimtelijke liminaliteit, waarbij nu juist liminale plaatsen zoals stranden (tussen land en zee) de voorkeur genieten. Het achter zich laten van de werkomgeving is voor de meeste toeristen daarbij een van de belangrijkste drijfveren. Als voorbeeld kan genoemd worden dat elk jaar grote groepen Italiaanse toeristen in chartervluchten naar Cuba vliegen, om daar in luxueuze strandhotels te verblijven met Italiaans sprekend personeel, Italiaans eten, Italiaanse muziek en televisie. Het element van ontsnappen heeft dan vooral betrekking op een liminaliteit van plaats en behelst in veel mindere (of geen enkele) mate een vervreemding op maatschappelijk niveau. Het kan ook zo zijn, dat toeristen gedurende een verblijf op hun bestemming ook afstand doen van hun sociale status en daarmee de deur openen om behoeftes zoals op het derde of vierde niveau van Pearce te bevredigen. Het betreft dan de meer individueel ingestelde toerist die vaak het lichamelijke en spirituele welzijn voorop stelt.

De zoektocht

Reisbehoeftes en motivatie kunnen ook geboren worden uit een innerlijk gevoel iets nieuws te willen leren, wat aangemoedigd kan worden door ‘pull’ factoren die een aantal nieuwe ervaringen in het vooruitzicht stellen. De toerist heeft een wel omlijnd reisdoel voor ogen en reist niet zozeer ergens vandaan (zoals bij ontsnapping), maar ergens naartoe. De basisbehoefte is gestoeld op het gevoel van een gemis, dat er in het dagelijkse leven heerst. Dit gemis (in tegenstelling tot een gebrek) is subjectief en sociaal geconstrueerd. Mochten wij niet in staat blijken dit gemis (met bijbehorende behoefte) te bevredigen, dan moeten we een manier zoeken om de rest van ons leven zonder dit gemis door te komen.

Eenmaal op de bestemming aangekomen neemt de toerist afstand van zijn sociale status en stort zich in de liminale praktijk van het toerist zijn. Het element van iets nieuws willen leren, andere culturen ontdekken of zichzelf en het eigen lichaam op de proef stellen vormen elementaire factoren bij deze zoektocht. Bij de indeling van behoeftes van Pearce en ook van Maslow gaat het vooral om de drie hoogste lagen van de pyramide. De manier waarop toeristen om zich heen kijken vertaalt zich dan, onbelemmerd door sociale verplichtingen en bindingen, tot het vrijelijk innemen van indrukken en hun verwerking tot ervaringen. Het element van de zoektocht gaat dus overeen zoeken van een psychologische of interne vervulling via een reis naar een bestemming die anders is dan de thuisomgeving (q157).

Cultureel toerisme heeft het zoeken doorgaans als grondslag en daarnaast ook de ervaringen op spiritueel of religieus niveau. Het eigen ik en de eigen identiteit vormen belangrijke bronnen van reisinspiratie in een maatschappij, waarin het voor de mensen moeilijker wordt zichzelf te ontplooien en sterke identiteitsgevoelens te ontwikkelen. De vervreemding van de thuisomgeving kan ook andere effecten met zich meebrengen. Los van de maatschappelijke druk kunnen toeristen zich overgeven aan de vervulling van behoeftes, die zij in hun eigen land of regio zich niet kunnen veroorloven of verboden zijn. De donkere kant van de menselijke natuur kan dan naar boven komen in de vorm van bijvoorbeeld sex- of drugstoerisme.

Het verlangen

Een heel andere bron voor reismotivaties zijn de specifieke verlangens die opgeroepen kunnen worden. Het gaat dan om gespecialiseerde onderwerpen die redelijk duidelijk omlijnd zijn. Het kan tastbare zaken betreffen, zoals een hobby (bijv. vogelreizen), een culturele interesse (opera voorstellingen met beroemde zangeressen of zangers) of sportevenementen. Een ander voorbeeld is het medisch toerisme. Van belang is meer het reizen en niet zozeer het idee van het toerist zijn. De deelnemers nemen vaak geen afstand van hun maatschappelijke positie en het zich bevinden “tussen twee culturen” speelt geen belangrijke rol en het element van de liminaliteit is niet direct aan de orde. De toerist weet wat hij wil, stelt zich een duidelijk taak of missie en heeft er veel voor over zijn doel te bereiken. Het betreft een behoefte die duidelijk omlijnd is en als motivatiebron een verlangen heeft en als zodanig niet met de begrippen ‘gebrek’ of ‘gemis’ corresponderen.

Het verlangen als reismotivatie kan ook minder tastbare zaken omvatten, zoals zekere emoties of diepe spirituele ervaringen. Extase en angst zijn hier voorbeelden van. In de 21ste eeuw heeft zich vrij snel het zogenaamde “dark tourism” ontwikkeld, waarbij de negatieve ervaringen gebaseerd op natuurrampen of op bijvoorbeeld concentratiekampen als zodanig een beleving betekenen, die gebaseerd is op de wens een zekere emotie te ondergaan, die van tevoren bepaald en controleerbaar is.

Het lichaam, de emoties en ik

De behoeftes en motivaties om te reizen zijn onderhevig aan de gesteldheid van het individu, zijn positie in de maatschappij en zijn directe sociale omgeving. Dat betekent tegelijkertijd dat reisbehoeftes kunnen veranderen al naar gelang er zich veranderingen in de maatschappij of op persoonlijk niveau voordoen. Deze veranderingen in het gedrag – en dus van de behoeftes - van toeristen worden in principe veroorzaakt door de postmoderne tendensen, die in toenemende mate de maatschappijen over de hele wereld in hun greep hebben. De belangrijkste manifestatie is de samenpersing van tijd en ruimte door steeds snellere en intensievere transport- en communicatiekanalen. Het leven lijkt sneller te gaan en de resulterende druk wordt zichtbaar door het persoonlijk gebrek aan zelf-ontplooing en het zichzelf zijn. De rationele factoren zijn begonnen de niet-rationele te overheersen zoals emoties, lichamelijke gevoelens of spontaniteit, waarbij er weinig plaats overblijft voor deze laatste elementen (q110). Dit heeft als gevolg, dat zich in toenemende mate een verschuiving voordoet van het ontsnappen als vakantiemotivatie naar een behoefte zichzelf te hervinden in een liminale omgeving. Het betekent ook dat het ontwikkelen van reisbehoeftes en bijgaande motivaties zich steeds sneller gaat herhalen. Vele malen per jaar ontstaat er een prikkel die om aandacht vraagt en vrije tijd – nog steeds groeiende in vergelijking met de werktijd – is dan nodig om aan deze behoeftes te voldoen.

Waar in de 20ste eeuw de potentiële toeristen zich nog lieten leiden door het aanbod op de toerismemarkten (‘pull’ factoren), is er in de 21ste eeuw een duidelijk verschuiving te zien naar een actievere opstelling van de toerist. De motieven en motiveringen van toeristen zijn dan duidelijker gericht op wat een toerist zelf wil en zijn directe behoeftes. Interessant is de wisselwerking tussen markten en gebruikers. De vraag of het aantal verschillende behoeftes van mensen is toegenomen en daardoor er een veel ruimer aanbod is gekomen, kan ook omgedraaid worden en door de toename aan ‘pull’ factoren zijn er meer reismotieven bijgekomen die eerder op een gemis dan op een gebrek gebaseerd zijn. Aangezien in de westerse maatschappijen het consumisme een enorme vlucht genomen heeft en een overheersende rol schijnt te spelen (q151) kan het antwoord op deze vraag in het midden liggen: de behoefte om te consumeren kan een gemis genereren, dat daarvoor niet bestond, en als zodanig heeft deze behoefte dan betrekking op de mode en zijn grillen (q151). In de consumentenmaatschappij gaat het dan niet zozeer om het feit dat ik in een auto rij, maar in welke auto. Het reizen wordt daarmee meer dan alleen het bevredigen van een behoefte en het wordt ook een manier om persoonlijk succes aan de wereld te tonen. Het sociale aspect van de prestige beïnvloedtdus ook de reismotieven. Daarmee heeft de toenemende rol van het consumisme in de maatschappij juist zijn weerklank in het toerisme gevonden, daar dit bij uitstek een activiteit is die draait om de consumptie van natuurlijke bronnen, gecreeërde milieu’s en culturen (q62). Echter een hoge graad van consumisme is voor iedere koper soms een bijna benauwend fenomeen geworden, waar men niet buiten kan, maar er wel soms van droomt om dit te ontsnappen – al is het maar even gedurende de vakantie.

Het punt of het aanbod of de vraag een markt aanstuurt is in het toerisme gecompliceerd. Marktverschuivingen in het toerisme zijn zichtbaar geworden door de veranderingen in de gedragspatronen van toeristen. In practische termen betekent dit dat er zich een langzame verandering aan het voltrekken is naar het individuele toerisme toe ten nadele van het groeps- en massatoerisme. Deze laatste optie is bijna geheel gericht op het element van de ontsnapping, terwijl tegenwoordig veel toeristen meer dan alleen dat als beweegreden nodig hebben. Dit houdt ook in, dat voor het zoeken naar het authentieke eigene een volledige breuk met de thuisomgeving essentieel is. Het individuele reizen gaat samen met een wijder aanbod aan allerlei mogelijke vakantieïnteresses en daarmee is er ook een snel groeiend aantal zogenaamde ‘niche markets’ voor bijna alle soorten menselijke activiteiten ontstaan. Dan worden in de 21ste eeuw toeristenbestemmingen steeds meer op basis van de activiteiten geselecteerd die zij te bieden hebben. De motivering voor de keuze van de vakantiebestemming zal steeds meer van de mogelijkheden gaan afhangen die vanuit de vakantiebestemmingen geboden worden (‘pull’ marktfactoren) om aan die behoeftes te voldoen, in die zin dat de beroemdheid, aanbevelingen of goede naam van een bestemming minder belangrijk worden. De selectie van een vakantiebestemming wordt meer op activiteitsgerichte belevingen gebaseerd en tegelijkertijd worden toeristen minder door maar één speciale activiteit geobsedeerd. Met andere woorden worden er door toeristen tegenwoordig gedurende hun vakanties hele reeksen behoeftes bevredigd en motivaties ingelost, terwijl tot aan het einde van de 20ste eeuw dit een veel beperktere armslag betrof.

Het element van de transformatie onder liminale omstandigheden heeft, wat het element van het zoeken van de reismotivatie betreft, steeds meer te maken met het lichamelijk welzijn als gevolg van de fysieke beperkingen onder westerse arbeidscondities. Ware het dat vroeger reisbehoeftes en motieven allereerst op de fysieke afstand van de thuisomgeving betrekking hadden, gaat het er vanaf de 21ste eeuw meer om dat de toerist het eigen lichaam wil (her)ontdekken als onlosmakelijk onderdeel van het eigen ‘ik’. De behoefte aan comfort en luxe is dan duidelijk herkenbaar en vertaalt zich in een vraag naar ‘spa resorts’, welzijns centra en een hoger niveau hotelkamers (4 tot 5 sterren). De tendens om meer korte vakanties te nemen heeft eerder te maken met een beweegreden door een gemis dan een gebrek. Economische omstandigheden in het westen zijn nog steeds gunstig en staan vele mensen toe er regelmatig even tussenuit te gaan.

Het verlangen als hoofdmotief voor een vakantie kan in een groeiend aantal zogenaamde themareizen resulteren. Steeds meer groepsreizen spitsen zich op een specialisatie toe zoals vogels, orchideeën of natuurfotografie. Ook op spiritueel niveau zijn er steeds meer mogelijkheden om individueel of in groepsverband zich te ontplooien door yoga, reiki of andere op het oosten geïnspireerde bronnen.

Slot opmerking

De hier aangeboden uitleg over behoeftes, motieven en motiveringen geeft een basis aan van waaruit een inzicht verkregen kan worden in niet alleen het gedrag van toeristen, maar ook de veranderingen waar die onderhevig aan zijn. Het thema is gecompliceerd en behelst de beweegredenen voor het menselijk gedrag in het algemeen. Wat hier gesteld wordt geldt alleen voor het toerisme en is daarbij een vereenvoudigd model, wat in de praktijk tot groot nut kan strekken.

» Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die maar mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina «

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

De Markt van de ‘Tusseninheid‘

Inleiding

De levensstijlen en het tempo van de westerse wereld zijn snel aan het veranderen en hebben onder andere een aantal verschuivingen in de toerisme markten veroorzaakt. Een van de oorzaken is, dat de haastige levenstijlen, steeds intensievere communicatie en verdere globalisering een vrije realisatie van de mens in de zogenaamde ontwikkelde landen beletten. Vakanties zijn daardoor belangrijker geworden om de negatieve effecten van deze westerse levensstijlen op te vangen. Het ontsnappen is lang het hoofdmotief voor de meeste vakantiegangers geweest, maar de condities in de westerse maatschappijen dwingen mensen op zoek te gaan naar een her-ontmoeting met hun echte zelf. Het is daardoor noodzakelijk dat er nieuwe concepten komen om deze veranderingen naar behoren te kunnen analyseren.

Als onderdeel van de reflexieve benadering van het toerisme worden in dit artikel de veranderingen in het gedrag van toeristen geanalyseerd en daarbij ook de betrokkenheid en manier van ervaren die toeristen gedurende hun vakantie tentoon spreiden. De periode waarin een toerist tijdelijk van zijn maatschappelijke status afstand neemt kan als een moment van transformatie en transitie omschreven worden. Het is alsof de toerist tussen twee werkelijkheden in leeft: zijn eigen omgeving die hij achter zich gelaten heeft en de bestemming waar hij zich bevindt, maar geen onderdeel van uitmaakt. Deze situatie kan omschreven worden als een niet-hier en niet-daar zijn, eigenlijk nergens, maar toch ergens zijn. De postmoderne toerist zit tussen de eigen en bestemmings culturen gevangen en daarmee tussen valsheid en authenticiteit of tussen beperking en spontaniteit.

Deze ‘tusseninheid’ wordt in dit artikel beschreven en een concept genaamd liminaliteit wordt geïntroduceerd, dat als middel kan dienen om een helderder inzicht in de veranderingen te krijgen die de toerist als ook het toerisme in het algemeen ondergaan. Op grond hiervan worden de marktverschuivingen in het toerisme geanalyseerd en tenslotte wordt het verschil met overige reizigers aangeduid. Hierbij wordt de relatie tussen een duurzame toeristische ontwikkeling en de postmoderne liminale toerist aangehaald.

1. Postmoderne tendensen in het toerisme

Vanaf de jaren zestig vallen nieuwe sociale en culturele bewegingen samen met versnelde globalisatie, wat geleid heeft tot wat nu postmodernisme genoemd wordt (q60, q62, q117, q120). Het postmodernisme kan het duidelijkst in de Westerse maatschappijen waargenomen worden en heeft onder andere tot de zogenaamde culturele meervoudigheid geleid, wat in wezen betekent, dat mensen hun eigen gevoel ergens toe te behoren beginnen te verliezen en culturele vormen van andere maatschappijen gaan opnemen (q50). Nationaliteit, ethnologie, geslacht of maatschappelijke klasse zijn dan geen fundamenten meer, waarop men een eigen identiteit kan baseren (q86). Het resultaat hiervan is onder andere een meer egocentrische opstelling, waarbij dominerende consumptiepatronen en de zorg voor het lichamelijke welzijn het meest opvallen (q62). Het gaat dan om de tendens, dat de sterke band die mensen met een zekere plaats en cultuur hadden plaats heeftgemaakt voor het gevoel van tijdsgebondenheid en het behoren tot een tijdperk (q50). De meeste mensen uit postmoderne maatschappijen hebben niet alleen de banden met hun culturele achtergrond verloren, maar daarmee ook met authenticiteit en met de natuur. Zij schijnen steeds meer in een wereld te leven die eerder door beelden en representaties gedomineerd wordt, dan door echte en realistische objecten en fenomenen (q92).

Het verlies aan identiteitsgevoel, de on-authenticiteit die de mensen omringt, de culturele meervoudigheid en de samenpersing van tijd en plaats hebben wat het heden en de toekomst betreft een aantal onzekerheden gecreeërd (q50). Tegelijkertijd echter genereert dit ook een zoektocht naar historische wortels, een idealistische authenticiteit en eeuwige waarheden, waarbij soms duidelijk op Oosterse spirituele tradities wordt teruggegrepen (q60, q88, q120). Diepgaande veranderingen in de manier, waarop begrippen zoals plaats en tijd worden ervaren, hebben onder invloed van versnelde globalisatie tot nieuwe bespiegelingen geleid aangaande eigen identiteit, het zelf en de plaats die mensen in deze wereld innemen (q36). Niet alleen hun manier van leven heeft bij vele mensen tot het verlies aan identiteit geleid, maar ook dwingen het werk en de sociale rollen die men iedere dag speelt tot een beperkende en monotone routine, waarin het voor mensen steeds moeilijker wordt zichzelf te ontplooien (q110).

Een toenemende obsessie met consumptie vindt zijn weerklank in het toerisme, daar dit van nature van de consumptie van goederen, natuurlijke of bebouwd milieu en cultuur afhangt (q62). Wanneer in postmoderne tijden mensen hun authentieke zelf niet in het dagelijkse leven kunnen verwezenlijken, dan is het toerisme een duidelijke optie om dat doel wel te bereiken (q110). Het toerisme biedt een bevrijding van werk en verdere verplichte zaken, een ontsnapping van de traditionale sociale rollen en de vrijheid om de tijd te besteden zoals men maar wil. Inderdaad kan men zeggen, dat het toerisme de “anti-structuur” van het westerse leven behelst en meer een ontsnapping is dan een zoektocht ergens naar (q103).

2. Post-moderne toeristen

De enorme groei van het toerisme blijkt uit de cijfers die door de Wereld Organizatie van het Toerisme gepubliceerd zijn (q113) en komt dan ook niet als een verrassing. De post-moderne tendensen hebben een invloed op het toerisme gehad vooral door de globalisering, waarbij het toerisme als oorzaak hiervan gezien kan worden of als gevolg. Als oorzaak betreft het een stroom van mensen, ideeën, beelden en kapitaal en als gevolg gaat het om een toenemende globale aaneenschakeling van economische, technologische en socio-culturele transformaties (q41). Binnen het verband van het postmoderne toerisme heeft de duidelijke tendens naar individuelere ervaringen en een exclusievere authenticiteit de grenzen van het hele toeristisch panorama verbreed en daarbij ook het aantal activiteiten en ervaringen die als toerisme geklassificeerd kunnen worden. Bijna elke dimensie van de menselijke cultuur heeft nu het potentieel om een vorm van toerisme te worden.

Om in het postmoderne toerisme een toerist te zijn gebaseerd op reisbehoeftes die op ontsnapping en het zoeken gericht zijn, houdt drie fundamentele concepten in:

1. Om toerist te zijn moet de persoon de thuis omgeving verlaten om aan een reisbehoefte te voldoen;

2. De potentiële toerist moet de verwachting hebben om ervaringen op te doen als onderdeel van het voldoen aan reisbehoeftes: de toerist moet een of andere transformatie ondergaan. Aan het einde van de vakantie verwachten toeristen, dat zij hun reisbehoeftes vervuld hebben en dat zij in vele aspecten verrijkt zijn, behalve wat de financiën betreft. Toeristen verwachten, dat zij bij thuiskomst zich anders voelen of zijn vergeleken met voor de vakantie en dit kan een mooie bruine huidskleur betekenen of een geheel nieuwe blik op het leven;

3. Het derde concept betreft het feit dat toeristen zich in het onbekende begeven, gedreven door een gevoel van ontsnapping en van een zoektocht, waarbij zij afgaan op hun verwachtingen, eerdere reis ervaring, reiskennis en persoonlijkheid (q47). Toeristen zijn zich er van bewust, dat zij een andere socio-culturele en economische omgeving binnentreden waar hun “thuisregels” niet meer gelden.

Voordat een toerist verwachtingen koestert is er de motivatie verbonden met een reisbehoefte. Deze behoefte achter de reismotivatie kan een element van ontsnapping bevatten om zekere situaties te vermijden, het kan echter ook om een sterk gevoel gaan nieuwe dingen te willen beleven. In het eerste geval kan het verbreken van de dagelijkse sleur een hele goede reismotivatie vormen. Met andere woorden, het zijn de expliciete motivaties die doorgaans op het element van ontsnapping betrekking hebben zoals in het geval van willen uitrusten, nieuwe energie opdoen en een variatie op de dagelijkse routine. Dan zijn er de impliciete motivaties: de zoektocht naar een innerlijke balans, nieuwe initiatieven willen nemen, zelf-verwerkelijking, eigen bekwaamheden gebruiken of een duidelijke betrokkenheid bij de vakantie bestemming (q47). In de literatuur over het onderwerp reisbehoeftes vormen de ontsnapping en het zoeken de kernelementen die als zodanig onderscheiden kunnen worden (q30, q35, q68, q69). In hoeverre de ontsnapping aan de zoektocht vooraf moet gaan als noodzakelijke schakel is echter de vraag.

Naast het belang van de reisbehoefte (zie punt 1) en de rol van de verwachtingen (punt 2) is er punt 3: de status van de toerist op de vakantiebestemming zelf. De periode waarin een toerist tijdelijk van zijn maatschappelijke status afstand neemt kan als een moment van transformatie en transitie omschreven worden; het is alsof de toerist tussen twee werkelijkheden in leeft: zijn thuisomgeving die hij achter zich gelaten heeft en de bestemming waar hij zich bevindt, maar geen onderdeeel van uitmaakt en als een situatie omschreven kan worden als een niet-hier en niet-daar zijn, eigenlijk nergens, maar toch ergens zijn. De toerist betreedt het onbekende, waar hij zich niet langer met dagelijkse routine zaken bezig houdt en hij glijdt een wereld binnen waar zijn “regels” niet langer gelden.

3. Toerisme en liminaliteit

Met de analyse van het fenomeen van tijdelijke vervreemding van eigen omgeving doet zich een vergelijking voor met een aantal anthropologische waarnemingen. De Franse anthropoloog Arthur van Gennep publiceerde in 1908 een nieuw concept, dat op het Latijnse woord ‘limen’ gebaseerd is, wat drempel of grens betekent. Van Gennep beschrijft het overgangsritueel (“les rites de passage”) zoals in het geval bij jongeren die volwassen worden of bij huwelijken als een drie-delige structuur:

1. Afscheiding

2. Liminale periode

3. Re-integratie

De ingewijde (de persoon die het ritueel ondergaat) wordt eerst van de sociale status ontdaan, vervolgens in een liminale periode van transitie geleid en tenslotte wordt de nieuwe status toegekend en is er een re-integratie in de maatschappij. Het was niet tot in de tweede helft van de twintigste eeuw dat de termen liminaal en liminaliteit door de geschriften van de anthropoloog Victor Turner (q102) aan populariteit wonnen. Turner ontleende het concept aan Van Gennep en breidde het verder uit en niet alleen binnen de antropologie, maar ook op vele andere gebieden.

Op vele verschillende niveau’s kunnen er voorbeelden gevonden worden. De schemer aan het begin of het einde van de dag kan als een liminale periode omschreven worden tussen dag en nacht. Illegale immigranten (aanwezig maar nog niet ‘officieel’) of mensen zonder nationaliteit leven tussen thuisland en gastland in en maken deel uit van een maatschappij zonder geïntegreerd te zijn. In de meeste maatschappijen kunnen transsexuele mensen of bijvoorbeeld degenen die aangeklaagd zijn, maar nog niet berecht als liminaal omschreven worden. Een ander geval is dat van net gehuwde stellen: na de ‘honeymoon’ (periode van afscheiding) wordt de bruidegom geacht bij terugkeer de bruid over de drempel (‘limen’) van de nieuwe woning te dragen. Het concept van de liminaliteit kan op individuele personen (overgangsrituelen, puberteit) toegepast worden, maar ook op groepen (religieuze bijeenkomsten, popconcerten of ontgroeningen) en op een hele bevolking (carnaval, dagen van nationale rouw of feestelijkheden). De term liminaal kan op fenomenen van korte termijn betrekking hebben, maar ook op langere periodes, zoals bij revoluties of oorlogen.

De ruimtelijke dimensie van de liminaliteit kan specifieke plaatsen betreffen, maar ook gebieden of hele regio’s. Liminale plaatsen kunnen zo uiteenlopend zijn als van grensgebieden tot betwiste gebieden. Bergenpassen, wegkruisingen of bruggen zijn allemaal liminale plaatsen en niet te vergeten de belangrijkste in het toerisme: het strand als liminale zone tussen land en water. Hier vergeten de strandgangers hun sociale achtergronden even, verder benadrukt door de uniforme badkleding – het is dan meer de fysieke status die van belang is dan de maatschappelijke.

In de meeste westerse maatschappijen onder postmoderne invloeden is er geen betere manier om het een en ander te illustreren dan het noemen van plaatsen die geen enkele cultuur-historische binding hebben en een duidelijk gebrek aan enige vorm van identiteit tonen (q22). Ze worden ook wel de ‘non-places’ genoemd en zijn een fenomeen dat sinds de jaren zeventig zich in snel tempo over de hele wereld verspreid heeft en wel eens als het baken van de postmoderne globalisatie gezien wordt: airports, shopping malls en internationale hotels. Het is ook het beste de Engelse namen voor dit soort plaatsen te gebruiken. Zij belichamen wat de anti-authenticiteit genoemd kan worden: plaatsen die er op gericht zijn dat iedereen van waar ook ter wereld en van welke cultuur dan ook zich er rustig kan voelen, plaatsen die voor iedereen tenminste iets herkenbaars hebben. Het zijn ook plaatsen die een zekere luxe uitstralen en onlosmakelijk met consumptie en handel verbonden zijn. Het zijn de plekken waar mensen – onder andere toeristen – weinig herinneringen en ervaringen aan over houden, of het moesten de ontmoetingen met medemensen zijn, die doorgaans heel oppervlakkig verlopen. Het gaat hier om liminale plaatsen en in het toerisme wordt in het geval van vliegvelden en hotels, waar mensen doorheen gaan, maar niet wonen, het beste de tusseninheid van deze plekken belicht. Voor iemand die in een hotel werkt of een toevallige voorbijganger (een buitenstaander) heeft het hotel een heel andere betekenis, maar voor een reiziger die daar verblijft functioneert het hotel als een liminale zone. Deze liminale zones worden ook gekarakteriseerd door een zekere tijdloosheid en zijn altijd buitengewoon schoon, daar ieder spoor van gebruik (wat tijd aangeeft) direct uitgewist wordt.

4. Het liminaal zijn

Het liminaal zijn betekent voor mensen vooral dat er afstand van de normale sociale actie en structuren genomen wordt; in feite wordt de hele structuur van een maatschappij tijdelijk opgeschort (q102). Er doet zich in liminale zones een bevrijding voor van de sociale, intellectuele en fysieke beperkende factoren die onafscheidelijk met westerse arbeidsomstandigheden verbonden zijn en dit heeft op zowel het lichaam als de emotionele innerlijke persoon betrekking: de liminale ervaring gaat nu precies om het gevoel om authentiek zichzelf te zijn met een groter bereik om dit vrijelijk uit te drukken. Er zijn vier duidelijk herkenbare effecten die deze tijdelijke opschorting van sociale structuren berokkenen.

Ten eerste gelden hiërarchie en sociale structuren niet meer, wat inhoudt, dat hun kracht niet langer de gedachtes en het zelf-begrip beperken. Bij de liminaliteit zijn mensen in staat hun leven en achtergronden helderder te analyseren en neigen er eerder toe vooroordelen opzij te zetten die anders in hun thuis omgeving welig tieren (q110).

Ten tweede krijgen algemene sociale verschillen geen nadruk meer of worden geheel ontkent (q115). Bij liminale groepen mensen heerst er een staat van gelijkheid en zelfs solidariteit, vooral wanneer samen een doel nagestreefd wordt, zoals bij een bedevaart, voetbal fans die hun team begeleiden (“oranje kampen”) of bij rock concerten (Woodstock als voorloper). Spontane vriendschappen, warme persoonlijke banden en sociaal vrije contacten hebben de overhand. Zelfs op nationaal niveau zijn de vieringen van koningsdagen, speciale feestdagen of internationale sportevenementen (Olympische Spelen, WK voetbal) in staat een natie te verenigen.

Ten derde opent de bevrijding van de sociale boeien de mogelijkheid voor een authentieker zelf met hogere uitdrukkings niveau’s en spontaniteit. Dit betekent ook dat reden, zo dominerend in het dagelijkse westerse leven, wijkt voor een vrijere stroom van emoties. Het oorspronkelijke idee van transformatie zoals dat bij overgangs rituelen het geval is, vindt in liminale zones of in een staat van liminaliteit plaats.

Ten vierde, op basis van een verminderde sociale druk kan ook een ander element de kop opsteken: de donkere kant van de menselijke natuur. Onder invloed van de staat van liminaliteit kunnen mensen dingen doen die zij thuis nooit gedurfd zouden hebben. In het geval van groepen zijn de voetbal “hooligans” een voorbeeld van dit soort gedrag en op individueel niveau kunnen het sextoerisme en het overmatig gebruik van alcohol en drugs als voorbeelden genoemd worden.

Daarnaast bestaat er ook het fenomeen van de permanente liminaliteit: een persoon of meestal een groep komt in een staat van liminaliteit, maar om interne of externe redenen gaan zij niet over naar de volgende etappe van re-integratie. Kloosters zijn een voorbeeld of groepen hippies die een alternatieve levensstijl volgen. Vluchtelingen zijn per definitie liminaal en er zijn vele gevallen, waarbij hun liminale staat voor onbeperkte tijd duurt, gevangen in een maatschappij die niet van hen is en niet in staat terug te keren naar hun oorspronkelijke omgeving. Dit kan tot gevaarlijke situaties leiden vanwege het gebrek van directe sociale druk en normen. In dit geval vormen groepen extremisten de donkere kant van de menselijke natuur en dit kan tot geweldadige acties leiden.

Een significante variabel is de “graad” waarin een persoon of groep de liminaliteit ervaart. Dat hangt weer van de mate af, waarin liminale ervaringen afgewogen kunnen worden tegen het blijven hangen van bestaande sociale structuren (q96). Of mensen in staat en bereid zijn in een staat van liminaliteit te raken op vrijwillige of gedwongen gronden kan van ieders persoonlijkheid en socio-culturele achtergronden afhangen. Het afstand nemen van de thuisomgeving kan ook anders ervaren worden door jongeren (scholieren / studenten) en kinderen, omdat hun betrokkenheid met de eigen maatschappij nog niet volledig ontwikkeld is en de aanwezigheid in een liminale zone dan niet als een groot verschil ervaren wordt en zeker niet als een antwoord op het haastige en drukke leven, waar de leeftijds groep tussen de dertig en vijfenvijftig jaar mee te maken heeft. Hetzelfde geldt voor ouderen, wanneer zij reeds met pensioen zijn.

 5. Toeristen en liminaliteit

Het is inderdaad de vraag of het toerisme de drie etappes representeert die de liminaliteit karateriseren: afscheiding – marginalisatie – terugkomst, waarbij de tweede fase – marginalisatie – met het eigenlijke liminaliteits begrip verbonden is. Voor de meeste mensen komt het moment dat men liminaal wordt overeen met het moment dat een vakantie echt begint. De fysieke afstand die toeristen scheidt van de thuis omgeving helpt hen zich te distanciëren van het sociale thuis leven en bevrijdt hen van die sociale structuren ten gunste van een gevoel van sociale samenhorigheid onder medetoeristen en van een toenemende emotionele vrijheid en spontaniteit. De manier van kleden is doorgaans een verplicht extern signaal van toeristen, dat zij in een linimale staat verkeren.

De liminaliteit in het toerisme kan als een intra of intern relatiepatroon gezien worden (q110). Deze laatste optie betreft toeristen die zich van de thuisomgeving losgemaakt hebben, wat een bevrijding van sociale beperkingen en van het verlies van het “echte ik” in openbare sferen betekent. Toeristische activiteiten onder liminale condities kunnen hen helpen zichzelf terug te vinden als tegenwicht tegen het verlies wat het echte ‘ik’ in het normale thuis leven (q15). Bij zo’n liminale ervaring voelen de mensen zich veel authentieker en kunnen zich veel vrijer uitdrukken dan normaal het geval is en dit niet zozeer doordat de bezochte zaken en fenomenen zo authentiek zouden zijn, maar gewoonweg omdat de toeristen niet hun normale dagelijkse activiteiten uitvoeren en bevrijd zijn van de banden van het dagelijkse leven in de thuis omgeving. Dit betekent onder andere dat de authenticiteit van de emotie begint te overheersen en toeristen zich veel vrijer onder elkaar kunnen gedragen.

Het concept van het authentieke eigen is voornamelijk op de balans tussen het verstand en de emotie gebaseerd en deze laatste weer op het lichaam en de innerlijke gevoelens (q116). Het toerisme draagt in grote mate bij om deze balans weer te herstellen na de soms grote maatschappelijke- en werkdruk die veel mensen in de ontwikkelde landen moeten doorstaan. De liminaliteit helpt een ambiance te creeëren waarin toeristen hun eigen authentieke zelf weer terug kunnen vinden in de zin van een balans tussen beperkingen aan de ene kant en spontaniteit aan de andere (q110). Men kan zelfs nog een stap verder gaan en stellen, dat het authentieke zelf voornamelijk in een liminale staat gevonden kan worden. Wat het dagelijkse leven in de thuis omgeving betreft is het vaak een kwestie van het on-authentieke zelf, als resultaat van vervreemding door de beperkingen die werk en maatschappelijke druk uitoefenen (q110).

Wat de lichamelijk kant van het ik betreft vormen stranden een fascinerend gebied om de liminaliteit in al zijn aspecten te kunnen bestuderen. En dat niet alleen om de liminaliteit van het gebied zelf tussen land en zee, maar ook door het gebrek aan vaste normen van kleding, waardoor de lichamelijke gevoelens al snel de overhand krijgen ten koste van het intellect. Het is dus geen verrassing, dat de stranden nog steeds de favoriete vakantie plekken voor toeristen zijn om zich van de maatschappelijke druk van thuis te ontdoen. Het niet dragen van dagelijkse kleren en maatschappelijke status maakt net het verschil uit met het zonnen in een stadspark, waar de gewone mensen voorbij komen en commentaren plaatsen, oftewel waar het normale sociale leven gewoon doorgaat.

Wanneer de overheersing van het lichaam over de geest nader bekeken wordt, kan er wat het lichamelijk aspect betreft een sensueel element onderscheiden worden in de vorm van gevoelens en daarnaast een symbolisch element als onderdeel van een seinsysteem – mode en fysieke attractie zijn er twee voorbeelden van (q44). Dit laatste element heeft vooral betrekking op het tonen van de persoonlijke identiteit, waarbij elementen zoals gezondheid, natuurlijkheid, jeugd, kracht, vitaliteit, fysieke conditie, schoonheid en energie van belang zijn, terwijl het sensuele element meer de innerlijke gevoels benadrukt zoals ontspanning, vermaak, recreatie, amusement, verfrissing, op zoek naar sensatie, sensueel plezier, opwinding, spel, en zo voort (q30, q31). Het element van ontsnapping wordt het duidelijkst getoond door de fysieke vrijheid van de toeristen met de minimale kledij als extra pluswaarde. Het element van de zoektocht is aan het strand minder duidelijk en voor sommige toeristen is dit element in het geheel niet van toepassing. Het feit, dat men het eigen lichaam beter leert kennen, een beter idee krijgt hoe iemand fysiek is en wat de de sensuele genoegens zijn die doorgaans niet in het thuisland aanwezig zijn, helpen de toeristen niet alleen om zich van alle beperkingen los te maken, maar ook om eigenwaarde en zelfvertrouwen te vergroten. Met andere woorden gaat het hier om het algemene welzijn van de persoon en in strand zones is er een direct verband met het authentieke eigene van een toerist.

Behalve het interne element van toeristen in liminale staat is er de intra focus en afhankelijk van het feit of de liminaliteit geheel of gedeeltelijk beleefd wordt kunnen er een aantal basis karakteristieken geïdentificeerd worden.

De toeristen met liminale status zullen elkaar als sociale gelijken bejegenen gebaseerd op het feit, dat het om medetoeristen gaat, waardoor er spontane relaties ontstaan tussen gelijken los van hun sociale status (q103). Zij maken deel uit van de reizende liminale groep, waarvan de leden hun typische manier van sociale contacten tentoon spreiden: zij laten niets van de weerstand zien die zij anders thuis zouden hebben om zich aan volledige onbekende medereizigers voor te stellen met alleen de voornaam en waar zij vandaan komen. Een paar reisindrukken worden dan uitgewisseld, een grapje over iets algemeens gemaakt en geven dan hun smaak aan over geglobaliseerde producten zoals drankjes, top-hits of films. Beroepsstatus wordt gedurende de vakantie niet genoemd en juwelen of dure merkkleding worden vaak thuis gelaten. De meeste toeristen hebben hetzelfde soort consumptiepatronen, zwempakken, opvallende gekleurde kleding en baseball petjes en winkelen in dezelfde zaken. De maaltijden die geserveerd worden geven de liminale status duidelijk aan: anders dan het eten thuis, maar ook niet echt typisch van de vakantie bestemming.

Met de groeps reizen komen de karateristieken van de reizende liminale groep zelfs duidelijker naar voren. De gemaakte vriendschappen binnen een groep toeristen vormen vaak een belangrijk vakantieelement. Zelfs na thuiskomst houden groepsleden contact met elkaar (q52). De liminaliteit houdt hier niet alleen de vervreemding van de thuisomgeving in, maar heeft ook betrekking op de liminale status zelf en de verhouding tussen liminale mensen. Het samen beleven in een groep is dus een onderdeel dat van de liminaliteit afgeleid is, waarbij er niet alleen de ervaring is van het zien van ongebruikelijke dingen of fenomenen, maar ook de mogelijkheid dit ter plaatse direct met andere medereizigers te delen (q24, q106).

Het punt van de nationaliteit en gewoontes per land kunnen de liminaliteit beïnvloeden. In landen waar de bewoners over een relatief lange vakantie periode beschikken – vier of meer weken – zullen de toeristen verscheidene korte of wat langere vakanties per jaar nemen en daardoor zal hun behoefte aan het moeten ontsnappen minder zijn ten gunste van een zoektocht naar nieuwe ervaringen. Met de kortere uitjes van een paar dagen wordt er doorgaans geen liminaliteit gezocht en de belangrijkste motivatie is dan een speciale interesse, een hobby of gewoon winkelen (consumptiepatroon). In andere landen waar de mensen maar een of hooguit twee weken vakantie hebben staat het ontsnappingselement veel hoger op de vakantieagenda. In dit verband is het overigens belangrijk te vermelden, dat er nog heel veel delen in de wereld zijn, waar de bewoners in het geheel geen vakantie hebben.

Een van de effecten van het liminaal zijn is de lichamelijke, emotionele of mentale transformatie die een toerist kan ondergaan. Wie vrijwillig de staat van liminaliteit ingaat creeërt verwachtingen, die bij iedere toerist weer anders zullen zijn. Het zou daarom een vergissing zijn aan te nemen, dat de liminale situatie van toeristen de verschillen tussen hen zou opheffen. Oppervlakkig en door de ogen van de plaatselijke bevolking gezien kunnen toeristen er inderdaad allemaal enigszins hetzelfde uit zien, maar de verschillende orientaties van de ervaringen zoals door toeristen verwacht geven aan, dat de achterliggende motivaties aanzienlijk kunnen verschillen (q30, q69). De toeristen bevinden zich in een min of meer liminale situatie om aan hun reisbehoeftes te kunnen voldoen en iedere toerist zal proberen die ervaringen te hebben die het best met hun oorspronkelijke verwachtingen overeenkomen. De reizende liminale groep is op een missie en alhoewel die missie voor elk van hen weer anders is, hebben zij ook veel dingen gemeen.

6. Liminaliteit – een illusie?

De invloeden van de liminaliteit kunnen ook vanuit een ander oogpunt bekeken worden: wat er gebeurt, wanneer er iets gedurende de vakantie fout gaat. Een ongeluk, overval, natuurramp of ziekte dwingen een persoon naar gelangte handelen en alleen deze druk al om te moeten reageren verbreekt de magie van de tijdelijke bevrijding van dagelijkse beslommeringen. De meeste incidenten veroorzaken negatieve emoties, zoals boosheid, afkeer, pijn, ontgoocheling en zo voort (q47), wat in volledige tegenspraak is met de vrijheid van een liminale zone. Onder druk van negatieve emoties valt een toerist al snel terug op zijn thuisomgeving en zal hij verzekeringsmaatschappijen moeten zien te bereiken, politie, hospitaal of enig andere internationale of plaatselijke instantie. Niet alleen moet deze toerist zich weer mengen in een hele serie netwerken waar hij nu juist bezig was van te ontsnappen, hij moet vaak ook familieleden of vrienden verwittigen, waarmee de draad met het thuisfront weer opgepikt wordt en daarmee een stuk sociaal leven en de liminaliteit wegsmelt. Dit toont aan, hoe delicaat een liminale zone in het toerisme is en de mate, waarin vrijwillige liminaliteit in wezen op een illusie kan berusten. Bij een incident zal de toerist al snel het gevoel krijgen, dat de vakantie-betovering verbroken en zijn toerist-zijn afgelopen is. Hij zal overwegen zo snel mogelijk huiswaarts te keren, waar hij de problemen beter aan kan en hij voelt zich daar zekerder.

De tusseninheid die de liminale zones definieert is het zichtbaar maken van een constructie van de geest, maar dezelfde zone kan een geheel andere betekenis krijgen, wanneer er negatieve emoties bijkomen. Hierbij kan opgemerkt worden, dat in het geval van gedwongen liminaliteit (vluchtelingen bijvoorbeeld) een incident niets aan hun staat zou afdoen. Turner (q104) speelde met de term liminoide om de optionele liminaliteit aan te geven zoals dat in het toerisme het geval is, terwijl het concept liminaal dan op het ritueel van de maatschappij zelf van toepassing blijft.

7. Het Vermarkten van de Tusseninheid

Het concept van de liminaliteit werd aan het begin van de twintigste eeuw geïntroduceerd, maar het idee zelf is natuurlijk al veel ouder. In de Griekse mythologie al kunnen vele voorbeelden van liminaliteit gevonden worden (q101) en in de Oosterse als ook de Westerse mythologiën en folklore zijn er vele voorbeelden van liminale personages, plaatsen en tijden. In het toerisme is het concept tot nog toe weinig toegepast en allereerst rijst de vraag in welke mate de liminale staat van toeristen en de liminale zones ook al een rol in het verleden gespeeld hebben. Hierna is vrijwel geen wetenschappelijk onderzoek verricht en de enige indicaties komen dan ook vanuit de veldervaring.

Een voorbeeld van deze praktische benadering is, dat tot en met de jaren tachtig het voor toeristen normaal was gedurende hun vakantie ansichtkaarten met foto’s van de vakantie bestemming naar het thuisfront te sturen. Collega’s waren zelfs enigszins gekrenkt als zij geen ansichtkaart kregen, ook al kwam deze soms weken later aan (q52). Met de jaren plachten de teksten op de kaart steeds korter te worden en kort voor de electronische post opkwam, was de tekst al ingekort tot een paar symbooltjes: een zonnetje, gekruiste mes en vork en een hartje, aangevend dat het weer goed was, het eten lekker en de liefde bloeide (deze symbolen kunnen misschien zelfs als voorlopers tot de latere sms berichten en de “emoticons” gezien worden). Hieruit blijkt, dat de toeristen in die tijd hun familieleden en vrienden wel degelijk in gedachte hielden, wat erop duidt, dat de breuk met de thuis omgeving gedurende de vakantie periode slechts gedeeltelijk was. Dat betekent ook, dat toeristen in die tijd gedurende hun vakantie vaak over hun huiselijke of werk problemen spraken en de professionele status werd niet verborgen gehouden, zoals dat bij toeristen in de 21ste eeuw wel vaak het geval is. Tegenwoordig sturen weinig toeristen electronische berichten naar vrienden en bekenden gedurende hun vakantie, of het moesten de massale mails naar de hele groep van contacten zijn, die daardoor iets onpersoonlijks krijgen en het gebruik van Facebook en Twitter zijn hier duidelijke voorbeelden van. De communicatie via een vaste computer, Ipod, smartphone of welk ander soort applicatie is snel, omvangrijk en aggressief, waardoor de meeste toeristen geen andere keuze hebben dan deze volledig buiten te sluiten.

De toeristen besteedden vroeger veel tijd aan het aanschaffen van vakantie- cadeautjes voor de mensen thuis, maar in de 21ste eeuw als de toeristen al cadeautjes kopen, is dat op de laatste dag van de vakantie, wanneer het proces van de deliminalizatie aan het inzetten is. Daarbij schijnt het type souvenir waar de liminale toerist om vraagt ook aan veranderingen onderhevig en tegenwoordig zoekt men meer naar de culturele expressie van een bevolking in een souvenir en niet zozeer als herinnering om mee naar huis te nemen of aan vrienden cadeau te geven (asbak, T-shirt).

Een ander soort observatie is, dat de toeristen onder liminale omstandigheden niet graag aan de tijd herinnerd willen worden en dit is karateristiek voor de postmoderne liminale toerist. De tijdloosheid is een belangrijk bestanddeel in liminale gebouwen, zoals internationale vliegvelden of hotel ketens, wat merkbaar is door de afwezigheid van klokken en de voortdurende aanwezigheid van schoonmaak personeel dat ervoor moet zorgen, dat alle sporen van gebruik zo snel mogelijk uitgewist worden, wat de tijd- en plaatsloosheid van liminale zones verder benadrukt.

Tegenwoordig hebben toeristen veel meer toegang tot informatie bronnen dan voor het computer tijdperk en daardoor zijn toeristen beter voorbereid op hun reis. De feitelijke reiskennis en het kennen van de achtergronden van een bestemming inspireren toeristen blijbaar meer dan vroeger. Het leer- en zoek element van een vakantie schijnt hiermee groter geworden te zijn.

Het zijn allemaal indicaties dat het gedrag van de toeristen op de vakantie bestemming langzaam aan het veranderen is. Het gaat er dan om, dat vanaf de jaren negentig zich een hogere mate van vervreemding van de maatschappelijke druk voordoet en deze indicaties geven daarbij een hogere graad van liminaliteit gedurende de vakantie aan. De veranderingen in het gedrag van de toeristen worden in principe veroorzaakt door de postmoderne tendensen, die in toenemende mate de maatschappijen over de hele wereld in zijn greep hebben. De belangrijkste manifestatie is de samenpersing van tijd en ruimte door steeds snellere en intensievere transport- en communicatiekanalen. Het leven lijkt sneller te gaan en de resulterende druk wordt zichtbaar door het persoonlijk gebrek aan zelf-ontplooing en het zichzelf zijn. De rationele factoren zijn begonnen de niet-rationele (emoties, lichamelijke gevoels of spontaniteit) te overheersen, waarbij er weinig plaats overblijft voor dit laatste element. Dit heeft als gevolg, dat zich in toenemende mate een verschuiving voordoet van het ontsnappen als vakantiemotivatie naar een behoefte zich zelf te hervinden in een liminale omgeving.

Het is dan ook geen verrassing, dat onder postmoderne invloeden het concept van de liminaliteit snel terrein aan het winnen is en mensen die uit postmoderne maatschappijen komen hebben sneller de neiging in een liminale staat te geraken dan toeristen uit meer traditionele samenlevingen. Het concept van de liminaliteit is dus een middel om een duidelijker inzicht te krijgen in de veranderingen die de toeristen en het toerisme ondergaan. De niveau’s van betrokkenheid en beleving die toeristen gedurende hun vakantie laten zien zijn van fundamenteel belang om de veranderende markten in de ‘hospitality’ sector en het toerisme in het algemeen beter te begrijpen. Het resultaat is dat marktverschuivingen zichtbaar zijn geworden door de veranderingen in het gedrag van de toeristen:

1. In practische termen betekent dit dat er zich een langzame verandering aan het voltrekken is naar het individuele toerisme toe ten nadele van het groeps- en massatoerisme. Deze laatste optie is bijna geheel gericht op het element van de ontsnapping, terwijl tegenwoordig veel toeristen meer dan alleen dat nodig hebben. Dit houdt in, dat voor het zoeken naar het authentieke eigene een volledige breuk met de thuisomgeving essentieel is. Om tegen de on-authenticiteit van het postmoderne leven opgewassen te zijn wordt het authentieke eigene makkelijker in ruimtes verwezenlijkt die buiten de heersende sociale relaties vallen. Daar kan men zichzelf zijn op grote afstand van alle beperkingen die door werkcondities, maatschappelijk leven en de on-authenticiteit opgelegd worden. Hierdoor neemt het opgeslokt worden door een liminale zone ook aan belangrijkheid toe (q110).

2. Het individuele reizen gaat samen met een wijder aanbod aan allelei mogelijke vakantieinteresses en daarmee is er ook een snel groeiend aantal zogenaamde ‘niche markets’ voor bijna alle soorten van menselijke activiteiten ontstaan. Deze tendensen hebben tot een aantal marktverschuivingen geleid, waarbij nieuwe markten zich in snel tempo openen. Netzo als het feit, dat bijna elke dimensie van de cultuur het potentieel bezit om een vorm van toerisme te worden, zo schijnen de zoektochten naar innerlijke gevoelens en lichamelijke behoeftes nieuwe ‘niche markets’ te openen. In de 21ste eeuw worden toeristen bestemmingen steeds meer op basis van de activiteiten onderscheiden die zij te bieden hebben. Dat kan van gezondsheids- tot ramptoerisme zijn, of van ‘new age’ toerisme tot sporttoerisme. Op het gebied van het groepstoerisme heeft dit onder andere tot het organiseren van thema-reizen en familie-groepsreizen geleid.

3. De verschuiving van groepsreizen en massabestemmingen naar het individuele toerisme en het toenemende belang van het liminaal zijn hebben er bij de toeristen toe geleid, dat zij niet zozeer om een zekere bestemming vragen, maar dat zij allereerst naar de activiteiten kijken die zij gedurende de vakantie willen ondernemen. Het liminaal zijn is voor vele toeristen een vereiste voor het voldoen aan hun reisbehoeftes, alhoewel zij zich daar doorgaans niet van bewust zijn. De keuze van de vakantiebestemming zal steeds meer van de mogelijkheden gaan afhangen die geboden worden om aan die behoeftes te voldoen, in die zin dat de beroemdheid, aanbevelingen of goede naam van een bestemming minder belangrijk worden. De selectie van een vakantie bestemming wordt meer op activiteit gerichte vereisten gebaseerd en tegelijkertijd wordende toeristen minder door maar één speciale activiteit geobsedeerd. In marketing termen kan het motiverende element van de ontsnapping met de zogenaamde ‘push factors’ in verband gebracht worden, terwijl het zoeken als motivatie direct met de ‘pull factors’ van vele marketing strategiën verbonden wordt. Daarbij houden toeristen zich steeds meer met het zogenaamde ‘tourism zapping’ bezig. Hierbij mengen toeristen – op dezelfde manier als in postmoderne samenlevingen er bij het kijken naar de televisie voortdurend van het ene kanaal naar het andere omgeschakeld wordt om snel een indruk te krijgen van wat er geboden wordt (en waarbij het niet meer van belang is of een programma in zijn geheel gezien wordt of niet) – verschillende vakantie stijlen gedurende de vakantie periode: een avonturen trektocht van een paar dagen, dan een paar dagen ontspannen in een spa-resort, een paar musea in een stad, drie dagen een Reiki cursus op een ecologische boerderij en tenslotte nog een paar dagen aan het strand. Vanaf de eenentwintigste eeuw is het gebruik maken van verschillende ‘niche markets’ als taktiek om een persoonlijke balans terug te vinden nauw verweven met de praktijk van het toerisme en van de liminale staat.

Voor de marketing strategiën is het van belang te beseffen, dat het verblijf onder liminale omstandigheden een aantal neveneffecten teweeg kan brengen. Hiervolgend de twee belangrijkste:

Ten eerste heeft het element van de transformatie onder liminale omstandigheden, wat op het element van het zoeken van de reismotivatie betrekking heeft, steeds meer te maken met het lichamelijke welzijn als gevolg van de fysieke beperkingen onder westerse arbeidscondities. Dit wordt gedeeltelijk opgeheven door het snel toenemend gebruik van ‘fitness centres’ en gymzalen in de eigen omgeving van de westerse toeristen en verder door het ontwikkelen van groene gebieden, thema parken of plattelands attracties. In het algemeen is er een tendens naar een toenemende zorg voor het lichaam gedurende de vakantie. Het gaat ook hier om een ‘niche market’ die zo snel groeit (q112), dat het woord ‘niche’ hier eigenlijk niet meer van toepassing is. Welzijns-, gezondheids of spa-toerisme krijgen een toenemende interesse onder een wijd publiek, dat een gedeelte of de hele vakantie hieraan wijdt. Deze existentiële ervaringen en het belang van het vinden van het authentieke zelf brengt vele toeristen ertoe, wanneer zij in een liminale staat verkeren, zich alleen op het lichaam en op de emoties te concentreren en op de balans tussen deze twee. De zoektocht om zichzelf te herontdekken of hervinden wordt steeds populairder en is een belangrijk thema onder toeristen (q112).

Het tweede punt is de tendens bij toeristen om meer luxe en comfort te wensen. Dit als onderdeel om onder liminale omstandigheden een gezonde balans tussen lichaam en geest te bewerkstelligen. Twintig jaar geleden bijvoorbeeld was een hotelkamer zonder eigen badkamer maar alleen gedeeld met anderen vrij normaal. Tegenwoordig is dit ondenkbaar. Niet alleen willen de toeristen een eigen badkamer, maar bij voorkeur ook een eigen jacuzzi en op de kamer een ‘flat screen’ televisie, air-conditioning, minibar, wifi enzovoort. Deze luxueuze extra’s brengen een gedegen duurzame ontwikkeling in gevaar en zij dragen verder niets bij tot een grotere beleving op een vakantiebestemming. Wel streelt het de lichamelijke gevoelens en dat is vaak waar een toerist ook op uit is. Het vormt een onderdeel van de droom die een verblijf in een liminale zone geacht wordt te zijn; de praktijk van steeds meer luxe en comfort schijnt in het toerisme nauw met het concept van liminaliteit verbonden te zijn. Een van de opvallende elementen van spa-resorts is hoe luxueus deze hotels wel niet zijn. Als tegenhanger van dit soort fysiek welzijn kan het avonturen-toerisme genoemd worden, waarbij het fysieke afzien een basiselement vormt met daarbij het element van het leren kennen van het eigen lichaam. De toeristen die zich geheel op spirituele zaken concentreren zullen zich ook van het comfort afwenden – of op zijn minst voor een korte periode – en het beleven van de ongemakken van New Age boerderijen is een snel groeiende ‘niche market’ samen met de optie van vrijwilligers werk.

8. De niet-liminale reizigers

Het concept van de liminaliteit heeft nog een andere toepassing: het is een middel om de toeristen van andere reizigers te onderscheiden. Voor de eersten betekent het dat de maatschappelijke status tijdelijk opgegeven wordt, terwijl reizigers sociaal gezien hetzelfde blijven waar zij zich ook mogen bevinden. Dit betekent ook, dat op een bestemming de vooringenomen blik van de toeristen – Urry’s zogenaamde ‘gaze’ (q106) – anders is dan van ieder andere passagier of bezoeker, die hun omgeving vanuit hun eigen socio-culturele inzichten bezien. In het toerisme is de staat van het liminaal zijn geheel vrijwillig, wat ook voor de reismotivaties en verwachtingen geldt, maar dit staat in tegenstelling tot alle andere reizigers die een verplichtende reden hebben om zich van de ene naar de andere plaats te begeven. Het verkrijgen van persoonlijke ervaringen die de eigen persoon verrijken is het hoofddoel van toeristen, maar dat is zelden het geval met de rest van de reizigers zoals sporters, docenten, zakenmensen of familie-bezoekers. Er zijn vele reizigers die binnen de “officiële” categorie van de toeristen vallen, maar die het element van de liminaliteit missen en dan kan men zich afvragen in hoeverre zij als toeristen beschouwd kunnen worden.

Er zijn nog meer verschillen tussen toeristen en reizigers die op basis van het liminaliteits idee naar voren komen: toeristen verwachten vaak, dat een bestemming op een of andere wijze aan de toeristische behoeftes aangepast wordt, terwijl de algemene reizigers een bestemming gewoon accepteren zoals die is. Dit punt van de aanpassing heeft nog een verdere betekenis. Het is onvermijdelijk dat de toeristen hun “voetsporen” op het milieu, de economie en het socio-culturele leven van een bestemming achterlaten. Alhoewel de duurzame ontwikkeling op de meeste ontwikkelings agenda’s als prioriteit staat aangegeven, laten de praktijk en een uitgebreid literatuuronderzoek over dit onderwerp duidelijk zien, dat toeristen nauwelijks direct bij enigerlei duurzame ontwikkeling betrokken worden en dat er slechts weinig concrete initiatieven zijn om de toeristen bij het verzachten van hun negatieve invloeden actief te betrekken.

Er schijnen hoofdzakelijk twee redenen hiervoor te zijn: de eerste heeft betrekking op de marketing, zoals die door de verschillende soorten ‘tour operators’ en reisorganisaties bedreven wordt en waarbij de postmoderne benadering toegepast wordt om een dominerende rol toe te kennen aan de economische inzichten en aan de markt economiën. Bij deze inzichten wordt de toerist als klant gezien en de klant is Koning. Wanneer een toerist het in zijn hoofd haalt om een glas champagne middenin het oerwoud te willen drinken, kunnen al snel alle duurzaamheids inzichten opzij gezet worden ten behoeve van zijne majesteit’s zogenaamde behoefte.

De tweede reden houdt verband met de liminale status, waarbij toeristen tijdelijk hun dagelijkse verantwoordelijkheden van het thuis leven opschorten; dit is nu precies, waar de liminaliteit om draait, maar het betekent ook, dat het tegen het liminale gevoel in druist om van toeristen een verantwoordelijke houding te eisen. Bij de meeste duurzame managementprocessen worden toeristen gevraagd zich even goed of zelfs beter te gedragen dan dat zij thuis zouden doen. Hiermee wordt echter ontkend, dat dit nu precies was, waaraan de toeristen trachtten te ontsnappen. Zoals eerder aangegeven is er de tendens in de liminaliteit om meer luxe te willen en dit kan een duurzame ontwikkeling onder druk zetten. Om de toeristen actief achter een verantwoordelijk en duurzame ontwikkeling te krijgen is daarom geen makkelijke taak (

MacCannell, D. (1976): “The Tourist: A New Theory of the Leisure Class”. New York: Schocken Books

Een ander geval van liminaliteit is het toerisme in eigen land. De mensen die in hun vrije tijd hun eigen land gaan verkennen en dus besloten hebben hun socio-culturele omgeving niet radicaal te veranderen worden ook niet direct geacht een liminale staat aan te gaan. Het element van het ontsnappen domineert en in de meeste gevallen gaat het om een verandering van omgeving zonder de bijbedoeling de maatschappelijke druk te ontlopen. In het eigen land zal een deel van deze maatschappelijke druk aanwezig blijven. Met uitzondering wellicht van grote landen zoals India of Brazilië, waar interne culturele of landschappelijke verschillen zo groot kunnen zijn, dat mensen uit hetzelfde land in andere zones wel degelijk in een liminale staat kunnen verkeren.

Het onderscheid tussen liminale toeristen en de normale reizigers is aanwezig, maar discutabel. De zakenman die in een ander land een paar dagen tussen de zaken door vrij neemt om iets van de schoonheid van het land te zien zal zijn omgeving vanuit zijn eigen sociale perspectieven zien. De liminale toerist echter is in een andere positie en hij kan zijn omgeving op een wijze zien zoals hij niet eerder gedaan heeft, omdat hij zich in een liminale staat bevindt. Om dezelfde reden zal de roep om duurzaamheids-vriendelijk gedrag onder de normale reizigers een grotere weerklank vinden dan bij de reizende liminale groep.

Diegenen die zich voor een verantwoordelijke manier van toerisme inzetten zouden in feite de stelling moeten steunen, dat iedereen een reiziger zou moeten zijn en geen toerist, maar tegelijkertijd dienen zij te beseffen, dat het verschil tussen reizigers en toeristen het resultaat is van de socio-economische condities in de zogenaamde ontwikkelde landen.

        » Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken (werkzaam in het toerisme, studenten en academici) een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina «

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

De Verwachting

Voor een toerist vormen de verwachtingen een heel belangrijk onderdeel van zijn vakantie. Verwachtingen bestaan op het moment, dat een toerist voor het eerst aan zijn vakantie begint te denken en die eerste verwachtingen zijn dan gebaseerd op beelden en informatie die in het geheugen al opgeslagen zijn. Als een toekomstige toerist aan Patagonia in Argentinië denkt, kunnen er beelden in zijn geheugen oprijzen van foto’s van penguins of gletshers, indrukken van Paul Theroux’s boek ‘De Patagonië Express’ of van een autorally, waar men op de televisie wat van gezien heeft. Van vele kanten kan er in een geheugen materiaal over een plaats binnengedrongen zijn en wanneer opeens onze interesse voor een plaats geprikkeld wordt, harkt het geheugen uit alle hoeken beschikbaar materiaal bij elkaar. We hebben dan te maken met de eerste fase van het zetten van verwachtingspatronen voor vakantiebelevingen.

Verwachtingen worden dan verder gevoed met nieuwe informatie en beelden en dit proces gaat door tot de vakantie begint. Zelfs dan blijft men het brein voeden met nieuw materiaal, wat dan al nieuwe ervaringen kunnen zijn, maar die ook kunnen gelden als bijstelling van de verwachtingen voor de rest van de reis. Tenslotte aan het einde van de vakantie spelen de verwachtingen ook nog een rol, maar een andere: het afwegen in hoeverre de verwachtingen zijn uitgekomen en of de vakantie inderdaad het gewenste en verwachte resultaat opgeleverd heeft. We kunnen ons dus afvragen, of een toerist zonder verwachtingen eigenlijk wel een toerist is. Hier gaan wij ervan uit dat elke toerist altijd enige verwachtingen koestert.

Een indrukwekkende foto kan een reisbehoefte oproepen en tegelijkertijd een duidelijke verwachting.

Wat een verwachting precies is, kan het best door psychologen verklaard worden, maar in ieder geval zegt Wikipedia hier het volgende over: “In het geval van onzekerheid is de verwachting wat als het waarschijnlijkst wordt beschouwd. Een verwachting kan realistisch zijn, maar dat hoeft niet. Een negatief resultaat leidt tot de emotie van teleurstelling. Als iets gebeurt wat helemaal niet wordt verwacht, is het een verrasing.”

Bij een verwachting denken we dus, dat we van tevoren enigszins weten hoe iets eruit ziet of hoe een ervaring zal zijn, en wat ons het waarschijnlijkst lijkt dat iets is. Verwachtingen zijn voor het grootste deel op beelden gebaseerd en slechts in geringere mate op verbale uitingen of simpele feiten. Deze beelden of informatie kunnen in het geheugen opgeslagen zijn van kinds af aan en dit soort beelden kunnen van velerlei bronnen komen. Het is belangrijk hierbij te beseffen, dat een toerist om toerist te zijn, naar een gebied moet reizen dat anders is dan zijn thuis omgeving, vandaar dat er een element van onzekerheid is en dat er daardoor verwachtingen over zijn.

Verwachtingen baseren en ontwikkelen zich op basis van wat er reeds in het geheugen aanwezig is en daarmee ook op vroegere ervaringen; daarnaast is er de externe communicatie door middel van reisgidsen, boeken, films, televisie programma’s etc. Dan is er de directe verbale bron via vrienden, kennissen, colega’s of familieleden en tenslotte zijn er de achtergrond beelden, associaties, indrukken en (vaste) ideeën, waarop verwachtingen zich kunnen baseren (mentale beeldvorming). Behalve de eerste genoemde bron voor de ontwikkeling van verwachtingen worden de andere drie voortdurend zowel voor als tijdens de vakantie gevoed.

Behalve het bestaande geheugen materiaal is er nog een interne bron die onze verwachtingen voedt: onze verbeelding. De verbeelding als een projectie van mogelijkheden kan mensen zover krijgen, dat zij op zoek gaan naar belevingen die in hun dagelijkse leven op de achtergrond geraakt zijn. Er zijn verscheidene gebruiks vormen van de verbeelding:

• het oproepen van dingen die niet aanwezig zijn, maar die ergens anders wel bestaan;

• het creeëren van beelden van dingen die niet bestaan;

• het zich voorstellen van representaties in de plaats van dingen (bijv. schilderijen, diagrammen);

• de voorstelling van dingen die niet aanwezig zijn en ook niet bestaan, maar die het geloof oproepen in hun empirisch waarneembaar bestaan: het domein van de illusies.

De verbeelding kan tot metaforen leiden, die op hun beurt weer van cruciaal belang zijn voor de theorie van de verbeelding. Bestaande begrippen kunnen een nieuwe interpretatie krijgen en de betekenis en waarde ervan kan een verdieping vormen. In het toerisme kan men vele soorten metaforen en verhalen tegenkomen, die als een soort herbeschrijving van de realiteit gezien kunnen worden. De verbindingen die er tussen toeristen en de bestemming gesmeed worden simplificeren de tijdelijke vakantie inhoud, waarvan het anders moeilijk is die te bevatten vanwege de aard en ingewikkeldheid ervan.

Verwachtingen worden dan ook vaak op metaforen gebaseerd, die ons helpen beter vat te krijgen op het onbekende van een situatie die wij tegemoet treden. Sommige vakantie bestemmingen spreken ons snel aan of andere roepen vaste (voor)oordelen op, zoals bijvoorbeeld het romanticisme van Parijs in de lente. De “Caraibische atmosfeer”, “groene seizoen” of “nevelwoud” zijn allen metaforische uitingen, die gemeengoed in de markting terminologie zijn, op de verbeelding spreken en mogelijke nieuwe verwachtingen oproepen.

 Bij verwachtingen onderscheiden we twee uitersten: Er zijn brede verwachtingen en nauwe verwachtingen. De brede zijn niet precies, slaan op een algemene wens of wil, zijn gebaseerd op algemene informatie en hiermee kunnen reizigers allerlei verschillende soorten ervaringen verwachten. Met praat ook wel eens over lage verwachtingen, maar eigenlijk heeft de uitdrukking laag in dit geval betrekking op de beperktheid van de verwachte ervaring en niet op de verwachting zelf. Als je verwacht geen mooie ervaring te gaan hebben, kunnen we de verwachting laag noemen, maar niet direct breed.

De nauwe verwachtingen zijn helderder, komen met een duidelijk wensbeeld overeen (wat zelfs geïdealiseerd kan zijn) en zijn op specifieke informatie gebaseerd; hiermee verwacht de toerist duidelijk omlijnde ervaringen. Ook hier is een hoge verwachting niet hetzelfde als een nauwe. In het eerste geval verwacht men een fantastische ervaring en in het tweede geval is de verwachting zelf gedetailleerd.

Vaak kan men aan de toetsing van de vakakantie aan het einde zien hoe breed of nauw de verwachtingen geweest waren. Het moge duidelijk zijn, dat bij brede verwachtingen er veel minder kans is dat dingen tegenvallen, terwijl bij de nauwe verwachtingen dit heel goed kan voorkomen. We kunnen dan hierbij een speciaal geval onderscheiden, genaamd “De zelf-vervullende voorspelling”, een duidelijk fenomeen onder de verwachtingen. Een persoon plaatst grote verwachtingen (nauwe, uiteraard) bij een speciaal onderdeel van de reis. Om er zeker van te zijn dat dit ook uitkomt, past de toerist bewust of vaak onbewust een aantal kunstgrepen toe: Hij verkleint de BelCal waarde van mogelijke alternatieven; daarnaast blaast hij het belang van wat hij gaat zien op en tenslotte besteedt dit soort toerist ook meer geld, tijd en moeite om aan te kunnen tonen, dat de door hem gekozen toeristische activiteit inderdaad de beste is of het interessantst. Met andere woorden, wanneer een toerist aangeeft, dat de grootste wens van zijn leven is de Galapagos te bezoeken, dan zal deze toerist ook onbewust er alles aan doen om ervoor te zorgen dat hij achteraf kan zeggen dat het inderdaad de mooiste ervaring van zijn leven was.

Motivatie en behoeftes

Vanuit een psychologisch perspectief kunnen we ons afvragen, wanneer een beeld, dat in ons geheugen is opgeslagen, als verwachting dient en wanneer niet (slechts een herinnering). Dit heeft te maken met de motivatie van de persoon. Deze motivatie, die ten gronsdslag ligt aan de wens van de toerist om te reizen, is de generatie van een behoefte. Het verband tussen motivatie en behoefte moge duidelijk zijn en ook dat die weer de grondslag van de verwachting vormen. De toerist moet eerst een gerichtheid hebben, voordat bepaalde beelden en herinneringen in het algemeen in zijn geheugen bij elkaar geharkt worden en een eerste voorzichtige verwachting gaan vormen. Pas als deze motivatie er is, begint de etappe van de eerste verwachtingen. Zie verder het artikel over reis behoeftes: http://www.tourismtheories.org/?cat=74&lang=nl

De bronnen voor de verwachting

Waar een verwachting uit opgebouwd is, hangt van de aard van de persoon af, zijn reeds bestaande referenties (beelden, informatie in mentale verbale vorm of visueel, onder andere) zijn losse feitelijke informatie in zijn geheugen, de losse beelden die hij heeft, die zijn motivatie zouden kunnen ondersteunen, en tenslotte alles wat daar van buitenaf bijkomt.

Dat van buitenaf heeft betrekking op feitelijke informatie (hoewel voor verwachtingen van iets minder belang), dan is er de resultaat gerichte informatie (doorgaans door reisorganisaties en verkeersbureau´s gepubliceerd), die er juist op gericht is om de verwachtingen van de toerist verder te voeden en tenslotte is er de omschrijvende informatie, die de toerist helpt een algemeen idee en beeld te krijgen van wat hij kan verwachten. Informatie bestaat vaak uit beelden, waarvan de materiële beelden erg belangrijk zijn voor de vorming van verwachtingen (gebaseerd op foto’s, filmpjes, etc.). Net als de omschrijvende informatie helpen de mentale beelden om zich beter een voorstelling te maken van de sfeer van een plaats en om een algemeen idee te krijgen hoe het plaatselijke leven op een bestemming zich voltrekt.

De plaatsen die een toerist bezoekt kunnen in een hoofdattractie verdeeld worden, ook wel hoofdbelbron genoemd, en de kleinere nevenbelbronnen; dan zijn er ook alle zaken en fenomenen die bij de bevolking horen en waar een toerist misschien BelCal uit kan putten en een ervaring rijker worden. De hoofdbelbronnen vormen vaak de motivatie achter de behoefte om daar naartoe te reizen en die resulterende verwachtingen zijn dan doorgaans nauw. De toerist zal vrij veel over dat soort belbronnen weten, anders had hij die vakantiebestemming niet gekozen. De duidelijke nauwe verwachtingen die we doorgaans voor de hoofdbelbronnen vinden hebben natuurlijk wel het risico, dat het tegenvalt. Nevenbelbronnen zijn doorgaans goed gedocumenteerd en we nemen aan dat veel toeristen er iets over weten, waardoor de verwachtingen ook al wat nauwer zijn. Wanneer een ‘white water raft’ wordt aangeboden op een zekere bestemming (die beroemd is vanwege een of andere hoofdbelbron), dan zullen de verwachtingen over de riviertrip van de toeristen ergens tussen breed en nauw liggen.

Zaken liggen anders voor de gedeelde belbronnen. De toeristen die door een land reizen, zien overal de plaatselijke huizen, landschappen, kerkjes of tenpels en landbouw activeiten om maar wat te noemen. Het is onmogelijk daar nauwe verwachtingen over te koesteren en zelfs brede verwachtingen zijn hierover moeilijk op te bouwen. Indien er weing beeld materiaal of omschrijvende informatie voorhanden is, kan de toerist zelf nauwelijks enige verwachting hebben over het plaatselijke leven op een zekere bestemming. De dorpjes in India, Frankrijk of Chile verschillen zoveel van elkaar en zelfs als men er foto’s van ziet, dan nog is het moeilijk zich een voorstelling van te maken hoe die kleuren zijn, de geuren of geluiden, die zo typisch voor ieder dorp zijn. De toeristen die op de toeristen Life Style (TLS) schalen aan de idealistische  kant staan zullen eerder geneigd zijn verwachtingen over de gedeelde belbronnen te hebben als ook de toevallige, terwijl de toeristen die zich aan de egocentrische kant van die schaal bevinden eerder de neiging hebben alleen hoofd- en nevenbelbronnen te bezoeken en nauwere verwachtingen te hebben, gebaseerd op het materiaal, dat door reisorganisaties aangeleverd is, door verkeersbureau’s of de feitelijke informatie van vrienden, familieleden of collega’s. De informatie en beelden die een toerist opneemt voor zijn reis hangen van het type belbron af, dat de toerist wil bezoeken, en beïnvloedt daarmee het type verwachting.

Echte verwachtingen

Er is nog een heel ander niveau wat de verwachtingen van een toerist betreft. Het gaat dan hier om het begrip van echtheid en authenticiteit, die de toerist verwacht of juist in het geheel niet. Wanneer een toerist de verwachting heeft een authentieke indianen stam te bezoeken en gedurende het bezoek er achter komt, dat er weinig indiaans aan is en nog minder authentiek, dan is er de teleurstelling om een niet voldane verwachting en ook behoefte. Bij alle verwachtingen denkt men in de eerste plaats om zaken die echt zijn. Indien dit niet het geval is, is de kans groot dat de toerist de betreffende belbron niet zal bezoeken. Als de toerist al van tevoren denkt: “dat is toch niks” dan nemen we aan dat de toerist er dan ook niet naartoe gaat. We hebben het hier dan over een negatieve verwachting. Er bestaat echter wel degelijk de mogelijkheid, dat ondanks het feit dat de toerist zich realiseert, dat de getoonde indianen zich speciaal voor de toeristen verkleed hebben, de toerist het toch interessant vindt om te zien hoe indianen vroeger geleefd hebben, waardoor een stuk van de verwachting als nog vervuld wordt. Met andere woorden moet het verhaal dat er over deze nevenbelbron gegeven wordt goed maken wat aan echte authenticiteit ingeboet is. Dit soort authenticiteit-met-een-verhaal wordt ook wel de symbolische gerelateerde authenticiteit genoemd (zie mijn artikel “Authenticiteit en Toeristen”). Bij dit soort authenticiteit kunnen reisorganisaties of verkeersbureau’s bijvoorbeeld beter inspelen op de verwachtingen van de toerist en op de mogelijke ervaringen die hij gaat hebben. Hoofd- en nevenbelbronnen worden via resultaat gerichte informatie en materiële beeldvorming een herkenbare symbolische waarde gegeven, waardoor de toerist zich van te voren een duidelijke voorstelling kan maken, van wat hij gaat beleven.

Echter verwachtingen moeten tot authentieke ervaringen leiden, onafhankelijk van het feit of deze ervaring gebaseerd is op object gerelateerde authenticiteit of de symbolische. In die zin is al het materiaal dat een toerist in zijn geheugen heeft opgeslagen altijd authentiek voor hemzelf en de eerste verwachtingen die een toerist ontwikkeld gebaseerd op eigen intern materiaal zijn echt, daar ze op zijn eigen geheugen gebaseerd zijn. Wanneer verwachtingen verder met materiaal van buitenaf gevoed worden, kunnen die corrupt worden, daar een toerist informatie van buitenaf misschien niet goed begrijpt of verkeerd interpreteert.

De problemen bij verwachtingen

Tot nu toe hebben wij twee gevallen gezien van verwachtingen die niet zo maar positief zijn. De eerste was het geval van de negatieve verwachtingen, waarbij de toerist zich voorstelt dat iets niet voor hem is, niet interessant is of dat hij verwacht dat iets anders is, dan het voorgesteld wordt (deze voorstelling zou dan op resultaat gerichte informatie gebaseed zijn en op materiële beelden). Dit is doorgaans bij resultaat gerichte informatie het geval, of te wel het soort informatie dat de toerist probeert over te halen een zeker vakantie arrangement te boeken of naar een bepaalde hoofdbelbron te gaan. Verwachtingen die uit de originele motivatie en behoefte voortkomen zijn per definitie positief. Het is dus in een later stadium, dat er verwachtingen kunnen ontstaan, die daarna negatief bevonden worden en vervolgens weer weggegooid worden.

Daarna hebben wij het probleem gezien, dat een verwachting een hindernis kan vormen voor het ongedwongen en onbevooroordeelde opnemen van BelCal en de verdere verwerking tot een ervaring. Men verwacht iets te zien en het menselijk brein heeft de neiging eerst te zien wat verwacht wordt en pas daarna (misschien) verder te vorsen om nieuwe aspecten te ontdekken. Dit fenomeen is bekend en geldt uiteraard niet alleen in het toerisme. Iedereen die met vakantie gaat heeft enigerlei verwachtingen en daar is niets mis mee. Echter is het een hele menselijk eigenschap eerst te zien wat verwacht wordt en om te kijken of dat mee valt of niet. Het moge duidelijk zijn dat hoe nauwer de verwachtingen zijn, des te groter de kans is, dat de toerist in eerste instantie alleen zijn verwachtingen waarneemt. Zeker in het geval dat iets tegenvalt zal een toerist als nog zijn zintuigen aan het werk zetten om de benodidge BelCal op te nemen om er toch een positieve ervaring uit te kunnen putten. Verwachte BelCal worden vaak gebruikt om alleen het eigen gelijk vast te stellen.

Het derde probleem dat de kop kan opsteken betreft het feit dat verwachtingen met foute informatie gevoed kunnen zijn. Tot nu toe hebben wij aangenomen, dat alles wat de toerist aan informatie en beelden absorbeert, ook min of meer ware informatie betrof. Echter hoeft dit helemaal niet het geval te zijn. Informatie kan met de ware situatie een loopje nemen door de druk achter reisorganisaties of verkeersbureau’s (onder andere) om een mooi beeld te schetsen om een toerist over te halen een zekere bestemming te kiezen of een bepaald reisarrangement te boeken. De wil om te verkopen kan tot de verleiding leiden, dat de informatie en het verhaal wat er over attracties verteld wordt (het symbolisch beladen van een belbron dus) zo ver van de feitelijke situatie ligt, dat er een serieuze mogelijkheid bestaat, dat de toerist teleurgesteld zal zijn op het moment van het beleven van die attractie. Er is daarnaast nog een andere reden, waarom de verwachtingen fout ingesteld zijn, en die ligt bij de toerist zelf.

Verwachtingen hebben te maken met de behoeftes en motivaties van een toerist en allereerst met het voorradige materiaal in het brein. De toerist kan vanuit zijn gezichtspunt zekere infobronnen aanboren, terwijl andere door hem ter zijde worden gelaten. Hij verwerkt daarbij informatie op basis van eigen referentiekaders, motivaties en behoeftes en “leest” in zekere beelden of informatie dingen, die misschien nooit zo bedoeld waren. Met andere woorden interpreteert hij en dat kan wel eens anders uitpakken dan de infobron voor ogen had. Wanneer een reisbeschrijving het heeft over een Caraïbische atmosfeer (als onderdeel van resultaat gerichte informatie en als metafoor bedoeld) en de persoon die dit leest heeft geen idee wat hij zich daarbij moet voorstellen, dan kan hij de conclusie trekken op basis van feitelijke informatie, dat deze plaats dus aan de Caraïbische zee moet liggen, want anders klopt het niet. Zo vergelijken we allemaal de zaken die we lezen of zien met reeds beschikbaar materiaal in het geheugen. Indien er weinig of geen materiaal beschikbaar is, dan kunnen verwachtingen foutief ingesteld worden.

Daarnaast kan er al een probleem onstaan op het moment van de vorming van de motivatie om te reizen. Er zijn mensen die door zware druk in hun werkkring besluiten, dat ze aan rust toe zijn en deze behoefte wordt dan vervolgens omgezet in het organiseren van een vakantie in een afgelegen natuurgebied. De toerist heeft de behoefte eventjes heel ver weg van de mensheid te zijn – hij kan dat tenminste zo voelen. Echter eenmaal bij aankomst bij zijn afgelegen berghutje kan deze zelfde toerist, die gewend is met veel mensen onder hoge druk te werken, de stilte en de verlatenheid veel te veel worden en al na een paar dagen weg willen gaan. Een vakantie blijft tot op zekere hoogte afhankelijk van de persoon een confrontatie met zichzelf aan te kunnen en mensen kunnen van zich zelf denken, dat ze allerlei stoere dingen willen doen, maar in feite wanneer ze eenmaal met de werkelijkheid geconfronteerd worden, kan blijken dat onzekerheden en gebrek aan zelfvertrouwen opeens de overhand krijgen en deze toerist eigenlijk een heel ander soort vakantie had moeten uitkiezen. Dit laatste geval komt nog wel eens voor bij de avontuurlijke vakantie, zoals trekking tochten bijvoorbeeld.

Wat hier uiteraard een rol speelt zijn mode verschijnselen en mensen willen nog wel eens dingen doen (een behoefte creeëren), omdat anderen het ook doen en niet direct op een eigen motivatie hun vakantie baseren.

Het extreme geval van vakantie problemen ligt dus bij een verkeerd ingestelde motivatie, met een door mode verschijnselen verkeerd ingestelde behoefte, die verwachtingen opleveren die dan verder door foute informatie gevoed worden.

Een ander probleem gebied voor verwachtingen is het gebrek eraan. Wanneer we iets niet verwachten kunnen we voor verrassingen komen te staan en afhankelijk van de omstandigheden kan dit positief zijn of niet. De zogenaamd toevallige belbronnen gaan hier nu precies over: toevallige gebeurtenissen, plotselingen incidenten of per ongeluk ergens op stuiten. In wezen bestaat een redelijk groot deel van een vakantie uit toevallige belbronnen, hoewel de toerist die een volledig arrangement reserveert hier minder mee te maken krijgt dan een rugzak-toerist. Een van de redenen dat een toerist goed beslagen ten ijs wil komen is nu juist om verrassingen te voorkomen, daar de toerist in vele gevallen geen verwachtingen heeft en bang is de controle in een situatie te verliezen. Verwachtingen spelen dus ook de rol als geruststeller. Echter wanneer verwachtingen op foute informatie gebaseerd zijn, kan een toerist voor verrassingen komen te staan en doorgaans van een negatieve aard. Wanneer iets onverwachts gebeurt zal ieder mens op zijn eigen manier reageren en altijd proberen de controle over de situatie te bewaren. Echter, wanneer we iets verwachten en plotseling blijkt het heel iets anders te zijn of er totaal iets verschillends te gebeuren, dan zal een toerist eerst geschokt zijn, moet dan zijn oorsponkelijke verwachting uitschakelen, zodat hij vrijelijk de nieuwe situatie kan observeren (BelCal opname) en er dan op reageren.

Het laatste probleem gebied bij de verwachtingen is, dat op het moment van de waarheid er een aantal externe factoren een rol spelen, die de BelCal opname verhinderen en de ervaring dus niet meer overeen zal komen met de verwachting. Het gaat dus om het moment van BelCal opname, wat ook wel het aandachts mechanisme wordt genoemd, en hangt van een aantal interne en externe factoren af. Allereerst is er de nauwe opname van BelCal, wat inhoudt, dat de toerist op één zaak geconcentreerd is en daarbuiten even niets ziet of hoort. Daarnaast is er de brede opname, waarbij alle zintuigen tegelijkertijd met een aantal verschillende impulsen geconfronteerd worden, zoals bij aankomst op een druk treinstation, waarbij de toerist goed moet opletten welke uitgang hij moet hebben of welke aansluiting, daarbij op zijn koffer moet letten, waar hij loopt en ook moet luisteren wat er omgeroepen wordt, dit allemaal in een drukke menigte. Wanneer men zich op vele dingen tegelijkertijd moet concentreren, is er weinig BelCal opname om tot ervaringen verwerkt te worden. Hoewel veel mensen verwachten, dat reizen enorm leuk is, blijkt in de praktijk dat men vaak zo onder druk staat door zaken waarop gelet moet worden, dat er van genieten weinig overblijft. Daarnaast moet de toerist in de juiste stemming zijn en niet afgeleid worden door in zijn achterhoofd bezig te zijn met een ruzie die de toerist met iemand gehad kan hebben, of door de zorg of hij wel genoeg geld bij zich heeft. Uiterlijke factoren kunnen het weer betreffen of het soort gezelschap, waarin men zich bevindt. Het zijn allemaal factoren die het aandacht mechanisme beïnvloeden en de opname van BelCal en de resulterende ervaring aantasten, of te wel de verwachting kan anders zijn dan de ervaring uitpakt en de oorspronkelijke behoefte kan niet geheel bevredigd worden. Pech noemen sommigen dat. “We hadden ons zo verheugd de Arenal vulkaan in Costa Rica in volle uitbarsting te zien, maar laat het die dag nou net regenen en de vulkaan zat in de wolken”. Er zijn vele voorbeelden te vinden dat op het sublime moment in het toerisme, wat een echt WOW!-momenthad moeten zijn, er door vaak externe redenen en soms interne niet aan de verwachtingen voldaan kan worden.

Verwachtingen vormen een onlosmakelijk deel van een toerist en reizen zonder verwachtingen is eigenlijk geen reizen meer. Wanneer we geen verwachtingen meer koesteren moesten we maar beter stoppen met reizen en blijven waar we zijn, en bij ons zelf te raad gaan om een nieuwe drang te vinden, onze verwachtingen weer op te vijzelen en er weer op uit te trekken.

» Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina «

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

Toerisme Ruraal: de Leerervaring

Met dank aan Dr. Eduardo Costa Mielke van de Universiteit van Rio de Janeiro voor zijn waardevolle bijdrage, die de kwaliteit van dit artikel enorm geholpen heeft.

Introductie

Al vanaf de jaren zeventig zijn de mogelijkheden onderzocht om het toerisme onderdeel te maken van een plattelandsontwikkeling, maar over het algemeen kan er toch gesteld worden, dat er tot nu toe meer mislukkingen en niet-duurzame praktijken gemeld zijn dan succesverhalen en dit geldt dan vooral voor de ontwikkelingslanden. Dit artikel onderzoekt de probleem gebieden, waarbij de (academische) theorie en de praktijk van het rurale toerisme met elkaar in verband gebracht worden en tegelijkertijd de hoofdzaken van de problematiek belicht worden.

Binnen het kader van het postmoderne toerisme heeft de duidelijke tendens naar individuelere ervaringen en exclusieve authenticiteit de grenzen verlegd van het toeristisch panorama en van het aantal activiteiten en ervaringen dat als echt toerisme gecatalogiseerd kan worden. Het schijnt, dat bijna elke dimensie van het menselijke leven en cultuur het potentieel bezit om een vorm van toerisme te worden. Alhoewel de zoektocht naar het authentieke in de moderne betekenis, waarbij de tijd stil schijnt te staan, de armen arm moeten blijven met een duidelijke culturele stagnatie, ook in postmoderne tijden nog in het toerisme bestaat, zijn er tegelijkertijd vele groepen onder de bevolking met andere levenstijlen, die naar de authenticiteit zoeken van een realiteit die zij niet kennen en waar zij van willen leren. Binnen hetzelfde bestek bestaat er ook een snel groeiend aantal toeristen, die in een oorspronkelijke plattelands stijl geïnteresseerd zijn en ook vaardigheden en gewoontes als zelf-verrijkende ervaringen willen opdoen. Het gaat dan om toeristen die niet naar een beroemde toeristische attractie willen gaan, maar die een serie persoonlijke ervaringen op willen doen. Deze meer allocentrische levensstijl sluit goed bij een rurale ontwikkeling van het toerisme aan, waarbij elementen van vrijwilligers werk of slapen bij mensen thuis dan inbegrepen zijn.

Er bestaat een duidelijke tendens om het leven te zien alsof deze door een economische motor wordt voortbewogen en voor het toerisme geldt dat precies zo. De product-leverancier-klant keten domineert het westerse (postmoderne) denken en dit geldt dan ook voor het rurale toerisme. Het toepassen van het toerisme als middel om armoede te verlichten volgt dezelfde gedachte gang: de plaatselijke bevolking levert een product (overnachting en/of een toeristische attractie) dat aan klanten (toeristen) verkocht wordt. Literatuurstudie over dit onderwerp geeft echter aan, dat een groot aantal van de toeristische gemeenschapsprojecten wat bezoekers aantallen betreft gefaald hebben, wat sommige mensen doet stellen, dat het toerisme als verlichting van armoede niet funcioneert.

Echter zijn er ook andere manieren behalve de economische om het toerisme te bezien. Vanuit het sociaal-psychologisch perspectief komt de nadruk te vallen op de rol die een rurale bevolking tegenover de toeristen bevolking speelt. De ontmoeting tussen toeristen en hun vakantie bestemming vormt dan het kernpunt en nodigt uit om het rurale gemeenschaps toerisme op basis van deze ontmoeting te bestuderen. Deze visie vormt ook de grondslag van de zogenaamde reflexieve benadering van het toerisme. Eenvoudige vragen zoals wat iedere partij precies zoekt en in welke mate er overeenkomsten zijn winnen dan aan relevantie. Voordat een ontwikkelingsproject in ruraal toerisme opgezet wordt, moet niet alleen het doel voor iedere deelnemende partij vastgesteld worden – toeristen inbegrepen – maar ook de sociaal- psychologische motieven die de deelnemers drijft.

In dit artikel worden er een aantal trajecten van een gecompliceerde route beschreven die plaatselijke mensen moeten afleggen om toeristische initiatieven in hun dorp te ontwikkelen. Het betreft een proces, dat tot leerervaringen moet leiden en dit geldt dan ook voor toeristen. Voor de lokale mensen moet het hier niet alleen om inkomsten gaan, maar ook om een verbeterde infrastructuur, contacten met andere culturen, nieuwe sociale netwerken, verbeterde interne organisatie en een hoger cultureel bewustzijn, terwijl het aan de kant van de toeristen gaat om een verbreding van hun horizon, verhoogd bewustzijn van het milieu en andere levensstijlen, onder andere.

Het Toerisme Ruraal

Het plattelands toerisme kan vanuit het oogpunt van ruimte, tijd en sociale relaties bezien worden. Sociologen, aardrijkskundigen, economen of de ontwikkelaars van bestemmings plannen hebben allang aangegeven, dat vanuit een ruimtelijk inzicht de scheiding tussen stad en platteland vervaagd is. Dit komt voornamelijk door de fysieke uitbreiding van de stedelijke omgeving, de hogere mobiliteit van de bevolking en ook het fenomeen van het tweede huis. Sommige onderzoekers omschrijven het rurale als een omgeving waar de landbouw domineert. Een iets bredere visie houdt aan, dat er een onderscheid gemaakt kan worden afhankelijk van het bereik van de agrarische activiteiten; dit kan allereerst een extensieve landbouw zijn met een hoog aantal landarbeiders en grotere dorpen, het kan ook tuinbouw activiteiten betreffen dicht bij stedelijke gebieden of het kan om klein-schalige landbouw door kleine boeren op familie basis gaan.

Wat plattelands is kan ook vanuit het tijdsbegrip bezien worden: het idee dat stadsbewoners doorgaans over het platteland hebben, is dat het in ontwikkeling achter loopt en de tijd er stil schijnt te staan. Het is nu juist deze nostalgische visie op wat geacht wordt ruraal te zijn, die haaks op de postmoderne en haastige levensstijl van de grote steden staat. Deze visie komt ook overeen met wat de meeste rurale toerisme projecten trachten over te brengen: het contrast tussen het leven in een stad en op het platteland. De belangrijkste karakteristieken van deze kijk op het platteland kunnen alsvolgt samengevat worden:

• ruraal in het funcioneren met kleine boerderijen, weinig arbeidsverdeling, open landschap, contact met de natuur, boeren erfgoed of traditionele activiteiten;

• ruraal wat schaal betreft (huizen, boerderijen, etc.)

• traditioneel van karakter; langzame en organische groei, nauwe familie banden met vaste sociale posities (en niet door prestaties), plaatselijk bestuurd en met een duidelijke lange termijn visie;

• complexe relatie tussen milieu, economie en geschiedenis.

Dit betekent wel, dat wat ruraal geacht wordt niet noodzakelijkerwijs met de werkelijke rurale ontwikkeling overeenkomt.

Vanuit een sociaal perspectief betreft het plattelands toerisme voornamelijk de directe deelname van de plaatselijke bevolking, de beslissingsbevoegdheden en het ontvangen van de baten. Wat niet altijd duidelijk is in hoeverre de bewoners zelf alle beslissingsbevoegheden hebben of dat dit via een (cooperatieve) vereniging of stichting moet lopen. Dit heeft er ook mee te maken in hoeverre een ruraal toeristisch ontwikkleingsproject een patroon volgt van boven naar beneden of andersom. Dat alles en iedereen van een gemeenschap op enigerlei wijze betrokken is bij de ontwikkeling van toeristische projecten op het platteland ligt meer in de lijn van de reflexieve benadering van het toerisme, waarbij de ontmoeting tussen bevolking en toeristen centraal staat en de spil vormt waar omheen het toerisme draait.

Het moet duidelijk zijn dat de term toerisme ook vanuit een toeristische oogpunt gezien kan worden en weer onderverdeeld kan worden afhankelijk van het type activiteit dat een toerist uitvoert. Deze onderverdelingen kunnen uiteraard over elkaar heen vallen, wat doorgaans inderdaad het geval is:

• Socio-cultureel plattelands toerisme: betreft de gelegenheid die toeristen geboden wordt de sociale en culturele expressies van een plattelands omgeving te leren kennen. Dit kan tastbare zaken betreffen van historisch of zuiver cultureel gehalte (tentoonstellingen, theater, kunstnijverheid, etc.), maar ook door middel van het directe contact van toeristen met een plaatselijke bevolking en hun manier van leven.

• Ecotoerisme: betreft toeristen die naar een gebied reizen om de natuur te ervaren en om de conservatie van die natuur te steunen.

• Avonturen toerisme: de karakteristiek van de motivaties van de toerist is de actieve deelname in het exploreren van natuur gebieden, vaak met risico’s, waarbij het doel niet zozeer is om kennis op te doen (zoals bij het ecotoerisme het geval is), maar meer het beleven op zichzelf.

• Gespecialiseerde toeristische sectoren: de motivatie van toeristen betreft specifieke interesses, zoals bij het agro-toerisme, vogel-toerisme of de sociale ervaringen bij ruraal gemeenschaps toerisme.

Met deze onderverdeling in gedachte kan er nog een karakteristiek genoemd worden: de hoofdattractie van een plattelandsbestemming is die bestemming zelf en geen specieke toeristische “highlight”. Het gaat om het genieten van een rurale omgeving, die hetzelfde is met of zonder de aanwezigheid van toeristen; met andere woorden betreft het een authentieke plattelands omgeving en geen attractie die speciaal voor toeristen aangelegd is. Daarnaast kan er een scheiding aangebracht worden tussen het zogenaamde harde en zachte toerisme. Deze scheiding komt ook overeen met de terminologie van allocentrische en psychocentrische toeristen. De eerste heeft betrekking op een kleinschalig toerisme, terwijl de tweede term het massatoerisme betreft. Het rurale toerisme en vooral wanneer het op een plattelands gemeenschap gebaseerd is betreft het zachte toerisme en kan tot een constructieve en duurzame ontwikkeling van een gebied leiden, terwijl in het geval van het harde toerisme dit meer schade dan enig goed kan aanbrengen op de lange termijn.

Deze verdeling helpt ook om het verschil te verklaren tussen ruraal toerisme en strand toerisme. Beide vormen spelen zich in niet-stads gebieden af, maar de tweede heeft geen agrarisch component en de eerste wel. Het strand toerisme heeft daarbij meer met het harde toerisme te maken, alhoewel de een niet direct de ander uitsluit, daar men wel degelijk ruraal toerisme bij kustgebieden kan hebben.

De enorme reikwijdte van het begrip ruraal toerisme nodigt uit om beperkingen op te leggen en dit artikel gaat dan ook hoofdzakelijk over het rurale gemeenschaps toerisme (RGT) om drie redenen: vanuit het oogpunt van een duurzame ontwikkeling kunnen rurale toeristische projecten alleen succesvol zijn, wanneer een plaatselijke bevolking in zijn geheel hieraan meewerkt; ten tweede is er het feit, dat niet alleen in Europa en de VS, maar ook steeds meer op andere continenten het rurale gemeenschaps toerisme als een belangrijk instrument gezien wordt om het plaatselijke erfgoed te beschermen en ook om armoede te helpen verlichten; tenslotte is er de reden dat het rurale gemeenschaps toerisme een goed voorbeeld oplevert om sommige kanten van de reflexieve benadering van het toerisme duidelijk te maken.

Theoretische onderbouwing: netwerken en interactieve benaderingen

De wortels van een rurale ontwikkeling van het toerisme worden gekweekt door vele instellingen met globale of lokale interesses, verder bevrucht door regerings instanties of de privee sector en met macro- of microklimaten in gedachte moeten er win-win situaties geproduceerd worden. Machtsverhoudingen, echter, zijn ongelijk verdeeld vanwege de aard van de deelnemers. Sommigen kunnen economisch superieur zijn, terwijl anderen weer sleutelposities innemen. Er zijn groepen met sterk cultureel erfgoed en diegenen met veel practische kennis. Dit betekent dat vele wetenschappelijke disciplines bij het RGT proces op een of andere wijze betrokken zijn, zoals de sociologie, sociale psychologie, anthropologie, economie of aardrijkskunde om er een paar te noemen. Alle deelnemers in rurale ontwikkelings processen zijn op de een of andere wijze met elkaar verbonden en de relaties tussen hen – mensen en ook de natuurlijke of gebouwde omgeving – baseren zich op wederzijds interesses. Deze relaties kunnen zich tot netwerken ontwikkelen, die op hun beurt weer vast leggen welke rol iedere deelnemer speelt. Dit is een interactieve visie op de rurale ontwikkeling van het toerisme, waarbij toeristen net zo hard hun rol spelen op hetzelfde niveau als alle andere acteurs bij het kweken en cultiveren van de wortels van een duurzame ontwikkeling van het toerisme in rurale gebieden.

Netwerken worden geacht een belangrijke rol te spelen in een regionale ontwikkeling met het gevolg, dat het stimuleren van netwerken een belangrijk beleidsdoel wordt. Er is een verschuiving ontstaan van de nadruk op de resultaten naar het ontwikkelingsproces zelf toe. Dit betekent ook, dat de nadruk van de economische resultaten verschoven is naar het belang van het uitbouwen van netwerken, daar het op basis van netwerken is, dat nieuwe mogelijkheden voor ontwikkelingen zich voordoen. In de meerste gevallen betreft het dan innoverende processen, waarbij niet alleen een plaatselijke bevolking betrokken is, maar ook externe deelnemers hun een rol spelen, inclusief potentiële bezoekers van het betreffende gebied.

Het RGT is een dienstverlenende activiteit en verschilt daarin substantieel van landbouwproductie of industriële activiteiten. De introductie van het toerisme in rurale gebieden heeft daarom een veel grotere uitwerking dan dat er alleen een nieuw soort “produkt” wordt geïntroduceerd. Dit laatste zou slechts een toevoegende innovatie zijn die weinig van de bestaande activiteiten afwijkt, maar het opstarten van dienstverlenende activiteiten betekent op het platteland een radicale innovatie vanuit welk oogpunt dan ook. Deze radicale innovaties of nieuwigheden (“novelty”) vragen om drastische veranderingen in gedrag en bestuur. Het toerisme is een radicale innovatie voor het platteland en betekent de aanwezigheid van hele andere netwerken dan waarmee een gemeenschap bekend is. De introductie van het toerisme in rurale gebieden leidt tot veranderingen op het gebied van netwerken, de doprsinfrastructuur en de organisatie binnen een bevolking. Het moet duidelijk zijn, dat dit type van radicale verandering zijn tijd neemt om beslag te krijgen en het kan vele jaren duren, voordat nieuwe organisatie structuren binnen een gemeenschap verankerd zijn.

Innovaties als onderdeel van een rurale ontwikkelings strategie moeten radicaal zijn om verankerd te raken in de socio-economische activiteiten van een gemeenschap en hierbij kunnen verschillende gebieden afgebakend worden. Bij de meeste gemeenschappen moeten organisatorische structuren vernieuwd worden met een ander soort infrastructuur, waar de plaatselijke mensen niet mee vertrouwd zijn; een totaal andere benadering van de marketing is dan vereist en op regionaal niveau moeten er vele nieuwe netwerken geopend worden. Alleen met de volledige steun van de totale bevolking kunnen deze doelen bereikt worden en hun directe betrokkenheid bij zo’n ontwikkelingsproject is beslissend. Een benadering van beneden naar boven toe is dan ook de enige manier om te kunnen garanderen, dat het toeristisch ontwikkelingsproces in een rurale gemeenschap verankerd raakt.

Rurale gemeenschaps ontwikkelings projecten in het toerisme

Bij een sociaal-psychologische aanpak van een RGT ontwikkelingsproces als onderdeel van de reflexieve benadering van het toerisme wordt er een duidelijke nadruk op de begin etappes gelegd. Die moeten de fundering voor een gedegen ontwikkeling vormen, waarbij alle – of de meeste – deelnemers overeenstemming bereikt hebben. Uitgaande van de basisvoorwaarde voor een functioneel toerisme moet de plaatselijke bevolking een ingewikkelde weg volgen om een lucratieve en duurzame toeristische activiteit te hebben. Met als ondergrond de studie van de academische literatuur en vele bestudeerde gevallen kunnen er een aantal vereisten en condities opgezet worden als respons op de moeilijkheden, waarmee vele RGT projecten tot nu toe geworsteld hebben.

1. Basis voorwaarden voor een project in het toerisme

Wanneer een rurale gemeenschap elementen van het toerisme in zijn economische activiteiten wil introduceren, zijn er een aantal randvoorwaarden nodig om de funcionaliteit binnen toeristische netwerken te waarborgen. Het gaat er dan om hoe toeristische activiteiten eruit moeten zien vanuit het oogpunt van de ontmoeting tussen toerist en plaatselijke mensen. Een RGT project moet kunnen produceren:

1. Een ambiance die toeristen een indruk geeft van het verschil met hun eigen thuisomgeving; dit wordt om het normale dagelijkse rurale leven gebaseerd, dat dus niet speciaal voor toeristen ontwikkeld is en er ook zonder toeristen zou zijn; bestaande agrarische of nijverheids actviteiten vallen daar ook onder. Plaatselijke mensen moeten nooit zelf de attractie vormen, en dit geldt vooral voor inheemse bevolkingsgroepen.

2. Infrastructuur voor het toerisme, zoals hotels, restaurants of souvenir winkeltjes. In de praktijk betekent dit doorgaans een kleine herberg met een paar kamers en gemeenschappelijke badkamers of het slapen en eten bij mensen thuis.

3. Diensten die betrekking hebben op de directe ervaringen van toeristen, zoals typische attracties, wandelpaden, historische plaatsen die speciaal voor toeristen toegankelijk gemaakt zijn en verder alles wat speciaal voor toeristen aangelegd is.

Bij het ontwikkelen van initiatieven voor toeristische projecten kan er een scheiding aangebracht worden tussen de elementen die op de interne situatie betrekking hebben en de buitenstaande factoren. Vanuit een netwerk oogpunt zijn de punten 1.1 – 1.3 op interne netwerken gericht, terwijl de volgende twee punten op de externe:

4. Het dorp of de gemeenschap moet op een relatief makkelijke manier bereikbaar zijn en op maximaal een halve dag reistijd van andere mogelijke interessante punten voor toeristen liggen;

5. De gemeenschap of dorp moet over telecommunicatie beschikken om reserveringen en betalingen te kunnen ontvangen en om correspondentie binnen eigen netwerken of met andere te onderhouden; marketing moet ook via Internet uitgevoerd kunnen worden.

2. De Ontmoeting

De reflexieve benadering refereert aan de interactie tussen gastheer em gast oftewel tussen bestemming en toerist. Het kernpunt is de ontmoeting tussen deze twee en het resultaat ervan. Vanuit een economisch gezichtspunt is er een uitwisseling van goederen en diensten tegen geld (of vrijwilligers werk bijvoorbeeld), maar er is ook de daad van het ervaren, wat wel of niet het resultaat van deze transactie kan zijn. Speciaal in het geval van RGT doen toeristen ervaringen gebaseerd op dingen of fenomenen waar zij niet voor betaald hebben: de plaatselijke cultuur, de landschappen, de manier van koken of alleen al de geuren en kleuren die zo anders zijn dan men thuis gewend is. Sociale contacten, het vergelijken van een bestemming met de thuis omgeving of gewoonweg wat dromen wat een ander soort leven men zou kunnen hebben zijn allemaal pluspunten die een hele serie ervaringen opleveren, die verder geheel gratis zijn. Het plattelands toerisme draait nu precies om deze ontmoeting tussen een plaatselijke gemeenschap en de toeristen gemeenschap en voordat men begint zo’n toeristische project op te zetten moet men duidelijk voor ogen hebben wat de aard van deze ontmoeting is en hoe die in plattelands gebieden funcioneert. Deze ontmoeting kan in drieën verdeeld worden:

 – de ontmoeting van mens-tot-mens: groeten of een handgeven (of wat de lokale etiquette voorschrijft), een kort gesprek (afhankelijk van de talenkennis van de toerist of plaatselijke bevolking), betalen en wisselgeld ontvangen; even zwaaien naar elkaar of, nog menselijker, een glimlach.

- de ontmoeting van mens-tot-cultuur: een confrontatie met huizen die anders gebouwd zijn dan bij de toerist thuis, kleuren die verschillen, nieuwe geuren en gerechten, vreemde klederdracht, inheemse muziek of intrigerende religeuze relikwieën; voor een plaatselijke bevolking kan de komst van mensen met andere gewoontes en culturen ook nieuwe horizons openen.

- de ontmoeting met zichzelf: toeristen bevinden zich in een voor hen vreemde omgeving, waarbij sommigen hiervan willen leren, anderen zich vooral op de sociale uitdaging richten, terwijl er ook toeristen zijn die vooral het avontuur en physieke inspanning nastreven. De plaatselijke mensen kunnen zichzelf spiegelen en zich bewuster worden van de culuur die zij hebben.

Bij de ontmoeting van de eerste soort kan een toerist een sociale ervaring opdoen; in het geval van de tweede soort gaat het om mogelijke culturele, gastronomische, esthetische of religieuze ervaringen. Bij de eerste is er de barrière van de taal en die van andere gewoontes – bij de tweede wordt dit nu juist niet als hindernis gezien, maar als het feit waarom een toerist daar naartoe gegaan is: om wat ‘nieuws’ te beleven. Het derde type gaat om het type authenticiteit die een toerist zoekt.

De basis van het RGT is deze ontmoeting, die alleen werkt indien beide partijen op gelijke voet staan. Met andere woorden kan de leverancier-klant relatie die zo typisch voor het westerse economisch denken is hier niet toegpast worden, maar een veel meer interactieve gastheer-gast verhouding moet er plaatsvinden, waarbij beide partijen partners in het toerisme zijn.

Elk dorp of ruraal gebied beschikt over dingen of fenomenen die de interesse van toeristen kunnen opwekken en die aanwijzingen vormen voor mogelijke ervaringen. Deze aanwijzingen of belevings bronnen (Belbronnen) samen vormen het verhaal van de gemeenschap, dat via de zintuigelijke waarnemingen van toeristen tot leven gebracht wordt en tenslotte tot nieuwe ervaringen leidt. De ontmoeting tussen plaatselijke mensen en toeristen gaat dan ook over het inkaderen van verwachtingen voor ervaringen.

3. De verwachtingen

Voordat er met een ontwerp-plan begonnen wordt moeten eerst de verwachtingen voor deze ontmoeting bekeken en bijgesteld worden volgens wat redelijkerwijs verwacht kan worden. Verwachtingen in het toerisme zijn op hun beurt weer gebaseerd op de behoeftes en motivaties van de acteurs. Wat uit de literatuurstudie over dit onderwerp duidelijk naar voren komt dat plaatselijke bevolkings groepen gemotiveerd of overgehaald worden door economische beweegredenen, terwijl de toeristen hun motivatie halen uit de mogelijkheid socio-culturele ervaringen op te doen. Dit betekent in wezen dat beide partijen met volstrekt verschillende motivaties en verwachtingen aan de ontmoeting beginnen – een weinig belovende start. Te vaak nog wordt de toeristen voorgespiegeld, dat socio-culturele ervaringen met kontant geld gekocht kunnen worden, terwijl de plaatselijke gemeenschap moet geloven, dat door te doen wat toeristen leuk vinden ze daarmee in hun levens onderhoud kunnen voorzien. Men kan ook aan een wat romantischere versie denken van toeristen die zich aangetrokken voelen door de geëngageerde verhalen die een plaatselijke gemeenschap kan tonen en na de ontmoeting nemen de toeristen met tranen in de ogen afscheid vanwege de vriendschappen die gesloten zijn en ongelooflijke ervaringen die een ieder beleefd heeft. Hoe dan ook alle deelnemers in het toeristisch proces moeten een eerlijke start hebben door op de motivaties en verwachtingen van de andere partijen in te kunnen spelen. In het geval van een plaatselijke gemeenschap die met een nieuwigheid zoals het toerisme te maken krijgt kan dit vertaald worden naar de opening van nieuwe externe netwerken die toegang verlenen om meer te weten te komen over toeristen en wat hen kan interesseren, en dit te vergelijken met wat hun gemeenschap te bieden heeft.

Aan beide kanten moeten verwachtingen gekoesterd worden die reeël zijn en de vaste ideeën die men heeft moeten hierop bijgesteld worden. In het geval van een plaatselijke bevolking worden de economische perspectieven van een toeristisch project vaak te rooskleurig voorgesteld, wat dan nog verder gevoed wordt door het idee dat alle toeristen rijk zijn. Het is ook wel begrijpelijk dat toeristen rijk geacht worden, daar zij doorgaans in luxueuze touringcoaches of fraaie huurauto’s aankomen, terwijl een plaatselijke bevolking in vele gevallen een oude rammelbus moet gebruiken voor hun openbaar vervoer. Camera’s, mobiele telefoons, Ipods en zonnebrillen die de toeristen bij zich hebben geven ook dat idee van een luxe, waar de plaatselijke mensen niet aan gewend zijn. Dit kan tot vaste ideeën leiden over hoe toeristen zijn. Het tegenovergestelde kan ook over de toeristen gezegd worden, die bij het idee van armoede zich al snel superieur voelen en erger nog, zich cultureel superieur voelen, terwijl het tegengestelde heel goed het geval kan zijn. Het afbreken van vooroordelen is daarom een belangrijke taak van het RGT.

Voor beide partijen moeten verwachtingen breed gesteld zijn, zodat de nieuwigheid van de ontmoeting zoveel mogelijk benut kan worden en beide partijen moeten goed weten waar het toerisme om draait en wat zij van deze ontmoeting aan tastbare en niet-tastbare zaken kunnen verwachten. Beide partijen moeten het nut zien van het feit, dat er nieuwe netwerken geopend worden en de plaatselijke bevolking moet zich bewust zijn van het feit, dat een toenemend aantal toeristen vertaald kan worden naar een grotere interesse van regeringsautoriteiten en daarmeee de mogelijkheden voor een verbeterde infrastructuur, zoals wegen, electriciteit, telefoon etc.

Daarnaast hebben in het toerisme de verwachtingen ook te maken met “branding” en “marketing” en de oefening van het vergelijken wat een gemeenschap kan bieden met waar toeristen geïnteresseerd in zijn is van groot belangrijk en moet al direct aan het begin van een ontwikkelingsproces toegepast worden. Tot nu toe zijn deze laatste beschouwingen en dan vooral degene over de verwachtingen van de toeristen buiten beschouwing gebleven bij de meeste RGT projecten, daarmee ontkennend, dat het bij RGT nu juist om de ontmoeting tussen plaatselijke mensen en toeristen gaat.

4. Basis voorwaarden voor de ontmoeting

Het bezien wat er aan mogelijkheden voor het toerisme zijn in een specifiek ruraal gebied en de specifieke aard van de ontmoeting tussen mensen met verschillende culturele achtergronden levert nog een serie observaties op. Een belangrijk deel van de sociale ervaringen van toeristen komen uit de communicatie voort, die zij met de mensen van een rurale gemeenschap hebben, wat dan inhoudt, dat om deze communicatie succesvol te maken de toeristen de taal van de plaatselijke bevolking spreken of dat er een taal is waarin beiden zich kunnen uitdrukken – vaak is dat het Engels. Dit betekent in wezen, dat bij het ontwikkelen van RGT het interne toerisme de eerste richtmarkt moet zijn. Normaal gesproken heeft een plaatselijke bevolking de neiging toeristen als gasten te behandelen, maar tegelijkertijd dienen zij te beseffen, dat toeristen juist geen gast willen zijn, maar zoveel mogelijk pogen het echte authentieke leven van een gemeenschap te zien. Dit punt komt ook met de observatie overeen, dat in een pension een toerist kan proberen zich thuis te voelen, maar wanneer men bij mensen thuis slaapt wordt de toerist altijd als gast behandeld. In de praktijk betekent dit, dat in het geval, dat toeristen een geheel andere culturele achtergrond hebben zij beter in een pension slapen, terwijl voor het slapen bij mensen thuis beter toeristen met nauwere culturele banden uitgenodigd worden, zoals mensen van een nabije grote stad. Dan is er het punt in hoeverre toeristen activiteiten willen uitvoeren met of zonder de directe deelname van plaatselijke mensen. Wandelingen in de natuur, fiertstochten of agrarische activiteiten kunnen mooie toeristen attracties zijn, maar het moet altijd duidelijk zijn in hoeverre het iets betreft, dat speciaal voor toeristen opgezet is of dat onderdeel vormt van het plaatselijke dagelijkse leven. Het hangt er hierbij ook vanaf in hoeverre toeristen en de plaatselijke bevolking hun geest voor nieuwe ervaringen openen en in hoeverre deze opening gedeeltelijk geblokkeerd kan raken door bestaande vooroordelen. Dan is de mogelijkheid van vrijwilligers werk een interessante optie en kan zeker een dimensie aan de sociale ervaringen toevoegen. Ook hierbij is het weer van belang in te zien, dat de rol van de toerist vanaf de eerste etappes van de planning van een toeristisch project inbegrepen moet worden.

5. De authenticiteit van de ontmoeting

Wat voor een toerist als attractief omschreven kan worden hangt geheel af van de behoeftes, motivaties en verwachtingen die hij heeft, hetgeen verder op grond van zijn referentie kaders ontwikkeld wordt. Wat ruraal genoemd kan worden vanuit het oogpunt van een stads-mens neigt vaak naar het nostalgische, waarbij gedacht wordt aan een puur, schoon en authentiek leven dat rurale bewoners geacht worden te leiden. De postmoderne levensstijlen omvatten vaak elementen die meer aan een tijdperk gebonden zijn dan aan een (geboorte) plaats. Onzekerheid over de toekomst en een nostalgisch verlangen naar het verleden vormen ook deel van de droom van postmoderne toeristen uit de steden, die zij denken op het platteland terug te kunnen vinden.

In dit geval moet die authenticiteit echt lijken, daar het van belang is dat de resulterende ervaring als authentiek beleefd worden. Uiteraard is de echte objectieve authenticiteit een mogelijkheid, maar er is ook het soort, waarbij een object of fenomeen als authentiek ervaren wordt zonder dat het echt hoeft te zijn. Het verhaal wat er over het object verteld wordt kan een gevoel van authenticiteit oproepen en maakt daarbij onderdeel uit van de relatie tussen toerist, het object en het beeld ervan. Deze waarneming maakt het belang duidelijk van het verschil tussen toeristen attracties die speciaal voor toeristen gemaakt zijn en het dagelijkse dorpsleven, dat er toch al is met of zonder toeristen. Deze dagelijkse werkelijkheid kan niet voor toeristen opgevoerd worden, want anders zou dit dagelijkse leven een toeristische attractie vormen en als zodanig geen deel meer uitmaken van het normale dagelijkse leven. Hoe de plaatselijke bevolking met het milieu omgaat is een voorbeeld van hun authentieke manier van leven: hun relatie tot de natuur kan heel anders zijn dan een toerist gewend is, vooral daar de socio-culturele en milleu consideraties normaal gesproken anders zijn voor toeristen dan plaatselijke mensen, met een mogelijke uitzondering voor het binnenlandse toerisme.

Een andere postmoderne variant van de authenticiteit in het toerisme is de activiteits gerelateerde authenticiteit, die direct het eigen ik van de persoon betreft en de verandering die hij kan ondergaan door een zekere activiteit. Bij het vissen kan men een geweldig gevoel van innerlijke rust krijgen, wat een authentieke ervaring is, maar niet direct aan een duidelijk toeristische attractie toegeschreven kan worden. Het avonturentoerisme in rurale zones geeft vele kansen hiertoe. De authenticiteit gaat dan geheel om de eigen innerlijke ervaringen onafhankelijk van het feit waar deze vandaan komen. De sociale ervaringen komen dan vaak op de achtergrond.

Op grond van deze overwegingen kan een inventaris opgezet worden van de mogelijkheden die een ruraal gebied kan aandragen voor het toerisme. Het toerisme kan vele facetten hebben en kan zich in verschillende gedaantes voordoen, maar over het algemeen zijn de meest voorkomende soorten RGT het ecotoerisme, agrotoerisme of gemeenschaps toerisme, zoals al eerder aangegeven. Dan moet er ook een besluit vallen over mogelijkheden zoals dag excursies, mogelijke overnachtingen of vrijwilligers werk.

6. Het koppelen van gemeenschappen en toeristen

Wanneer we het RGT vanuit het oogpunt bezien van de ontmoeting tussen gastheer en gast als de spil waar het toerisme om draait, dan zijn er een aantal vereisten om deze ontmoeting te laten gebeuren. De bestemming en de toeristen moeten van elkaars bestaan afweten en ook wat de motivaties zijn die de twee naar elkaar toe stuwen. Marketing neemt daarom een belangrijke plaats in, waarbij het in de eerste plaats gaat om de uitwisseling van kennis en het openen van nieuwe netwerken.

Een plaatselijke bevolking ziet vaak niet hoe een toerist daar terecht is gekomen; te vaak wordt er als feit aangenomen, dat er toeristen komen, als “vanuit het niets”. Opeens zijn ze er! De ingewikkelde machinerie die erachter zit van inelkaar grijpende netwerken, zodat een toerist op een bepaalde plaats komt, staat ver van de wereld af van het overgrote deel van plaatselijke gemeenschappen. De lokale mensen weten vaak niet, hoe de toerist bij hen terecht gekomen is, noch wat de toerist voorgespiegeld is, noch wie de toerist daar naartoe ‘gestuurd’ heeft en ook niet hoeveel toeristen men eigenlijk kan verwachten. Daarbij valt de wisselvalligheid van het toerisme met bijbehorende markt onzekerheden en invloeden van hoog- en laagseizoen geheel buiten het bestek van een plaatselijke bevolking.

Er moeten externe netwerken zijn die de plaatselijke bevolking helpen zich met die mensen en organisaties te verbinden, die (A) een directe interesse in toeristische projecten hebben en (B) die kunnen helpen met het ontwerpen van web-pagina’s en verdere communicatie kanalen die voor marketing doeleinden gebruikt kunnen worden. Een goede presentatie op het internet via een pagina (waarschijnlijk door een niet-regerings instantie gesteund) en de aanwezigheid op Facebook en Twitter zijn onmisbaar bij het ontwikkelen van RGT projecten. Daarbij is de aanwezigheid op de sociale pagina’s belangrijk voor het verder uitbreiden van netwerken. De web-pagina’s hebben twee doelgroepen in gedachte: potentiële reizigers en reisorganisaties. Het is bij deze websites van belang dat er een balans uitstraalt tussen toeristen en gastheren/vrouwen, wat betekent, dat de pagina niet moet aangeven wat toeristen graag willen horen, zoals propaganda of advertenties, maar een getrouw beeld moet weergeven van hoe een gemeenschap eruit ziet en wat men er kan doen. Het moet daarbij duidelijk zijn, dat het om verantwoord toerisme gaat en dat toeristen in die zin ook verantwoordelijkheden dragen.

Doorgaans is het nogal een uitdaging bij losstaande plattelands toerisme projecten een aantrekkingskracht voor buitenstaanders te vinden, daar een plaatselijke gemeenschap doorgaans een weinig typische beeld weergeeft. Om het meeste uit het toeristisch aanbod te halen en om het te verbreden kunnen marketing activiteiten vaak beter op cooperative schaal gebeuren tussen de verschillende projecten in dezelfde zone, waarbij altijd naar een win-win situatie gestreefd wordt. Zonder de medewerking van derden, zoals de publieke sector, kan dit moeilijk te verwezenlijken zijn, daar de rurale gemeenschappen vaak de financiële en technische middelen missen. Plaatselijke privee organisaties kunnen hierbij ook heel goed uitkomst bieden, daarbij openlijk gesteund door de overheden of internationale organisaties. Deze constructie kan echter wel het nadeel hebben, dat een toeristisch plattelands project te lang van deze steun afhankelijk blijft en daarmee een stuk autonomie inlevert. Plaatselijke reisbureau’s kunnen ook hun rol spelen op grond van de expertise die zij hebben, waarbij wel vastgesteld moet worden dat dit deel van de privee sector inderdaad voldoet aan basiseisen wat verantwoordelijk en duurzaam toerisme betreft.

Wat hierbij ook genoemd kan worden is wat bekend staat als “cooperative branding”, waarbij een aantal projecten in dezelfde regio van een duidelijk herkenbaar etiket voorzien worden en op deze manier de aantrekkingskracht van de diverse projecten gebundeld wordt. Dit heeft dan ook betrekking op de praktijk van complementaire functies van de diverse projecten, die samen bijvoorbeeld een hele toeristische route kunnen vormen die makkelijk binnen een bepaald tijdsbestek af te leggen is. Vandaar dat onder punt 1.4 het belang genoemd werd, dat projecten niet te moeilijk te bereiken en zijn en maximaal op een halve reisdag afstand van elkaar liggen.

Een RGT project kan aandacht trekken, doordat er een duidelijke toeristische hoogtepunten aanwezig is in de vorm van indrukwekkende natuurlijke fenomenen, majesteitelijke landschappen of historische monumenten. In het geval van de boeren gemeenschap zelf gaat het niet om iets beroemds of indrukwekkends, in tegendeel, het gaat om normale mensen met sterke historische banden en manier van leven. Er is dus een verschil tussen die plattelands gebieden met een duidelijk omschreven toeristische attractie, die wat marketing betreft de traditionele paden volgen, en de gebieden die een duidelijk inheems en boeren karakter hebben en dit delen met bezoekers. In dat geval wordt de leverancier-klant relatie vermeden ten gunste van een interactieve gastheer/vrouw – gast relatie en dit moet ook op de betreffende websites naar voren komen.

Toeristen kunnen met een rurale gemeenschap direct in contact komen via Internet of electronische berichten en het RGT project wordt dan op het Internet door potentiële toeristen gevonden. Vele potentiële bezoekers echter maken van reisbureau’s gebruik in hun eigen land of van het land van de vakantie bestemming. De aanbods keten van reisbureau’s op de verschillende niveau’s werken als netwerken en daarin kunnen die organisaties een spil functie vervullen. Het kan van belang zijn wanneer reisagenten of tour operators bij het RGT betrokken worden vooral vanwege de kennis waarover zij beschikken over wat toeristen graag willen doen en wat zeker niet. Als intermediaires spelen de reisorganisaties een delicate rol en moeten aan toeristen duidelijk maken dat een RGT bezoek zekere verantwoordelijkheden inhoudt en daarom moeten deze reisorganisaties de plaatsleijke situatie goed kennen.

Een verdere belangrijke toepassing van het Internet is de sociale informatie als onderdeel van de zogenaamde Social Information Seeking (SIS). De afgelopen jaren is er een toenemend aantal websites waar mensen vragen kunnen stellen, die dan door willekeurige gebruikers beantwoord worden Een van de eerste voorbeelden was de pagina Answerbag en sindsdien zijn er vele bijgekomen, waarvan vermoedelijk Yahoo!Answers de populairste is.

Het idee hierachter komt met het Wiki concept overheen, waarvan Wikipedia het bekendste voorbeeld is. De vragen paginas bestaan uit vier niveau’s: er is een deel waar mensen vragen kunnen stellen, dan is er de mogelijkheid voor wie dan ook om die vragen te beantwoorden, ten derde is er de mogelijkheid, dat deze antwoorden geindexed worden en via zoekmachines weer tevoorschijn komen wanneer webgebruikers antwoorden zoeken op eerder gestelde vragen en tenslotte is er de gemeenschap die er rond de site ontstaat. Dit betekent dat deze website een tweede rol vervullen als “data base” op eerder gegeven antwoorden gebaseerd. Deze antwoorden komen dan van de mensen van een gemeenschap of van een willekeurige outsider, zoals toeristen. Dit kan op wereldniveau zijn, maar ook beperkt worden tot zekere groepen met een zelfde interesse (gemeenschappen). De term gemeenschap is hier in de breedste betekenis van het woord gebruikt, en deze sites worden de cQA-sites genoemd. Sinds 2003 worden deze sites ontwikkeld en in aantal zijn ze snel toegenomen. Daarnaast is er ook nog de groeiende tendens dat mensen op Internet vragen stellen in plaats van zelf het antwoord proberen te vinden. Meer en meer mensen schijnen te denken: “Waarom zal ik tijd verspillen om een antwoord op te zoeken, wanneer ik via Internet de mensen kan bereiken die het antwoord weten?” Op Internet forums of andere communicatie platvormen ziet men ook deze tendens dat er steeds meer vragen gesteld worden.

   Het potentieel voor het toerisme van de cQA sites is natuurlijk enorm en dit soort sites kunnen een link gaan vormen tussen toeristen en een bestemming of een plaatselijke bevolking. Daarnaast kunnen we zien hoe via steeds geavanceerdere Search Engine Optimization (SEO) technieken de (potentiële) toeristen steeds makkelijker antwoorden op de meest uiteenlopende vragen kunnen vinden en de rol van cQA sites in combinatie met zoekmachines vormen een hele interessante bron van sociale informatie inwinning.

7. Nieuwe Netwerken

Wanneer een plaatselijke bevolkingsgroep eenmaal besloten heeft een project te beginnen om bezoekers in hun gemeenschap te ontvangen wordt er automatisch een raam geopend, dat de mogelijkheid biedt met externe deelnemers contact te krijgen en dit kunnen dan potentiële toeristen zijn of andere belanghebbenden, die op de een of andere manier bij de bezoekers stroom, transport of marketing betrokken zijn. Vanuit het oogpunt van ontwikkeling moet het inventariseren van bestaande contacten gecombineerd worden met een inventaris van externe nieuwe netwerken, waartoe een rurale gemeenschap toegang zou moeten hebben.

Een grotere nadruk op de rurale ontwikkelingsprocessen zelf leidt tot de noodzaak om inventarisaties op te zetten van bestaande netwerken en van de beschikbare technische en ervarings kennis. De vraag wie er kennis heeft en wie de vaardigheden moet een basis vormen van waaruit een ontwikkelingsproces zich verder ontplooit. Deze inventarisatie van kennis en van de interne en externe netwerken van een gemeenschap vormen niet alleen de basis van de project planningsetappe, zij geven ook direct de zwakke en sterke punten van de interne organisatie aan en vormen daarmee een indicateur van de benodigde opleidingen en training die in het ontwikkelingsproces opgenomen moeten worden. Daarbij betekent de introductie van een innovatie zoals het RGT, dat nieuwe kennis de gemeenschap binnen stroomt. Training is daarbij een van de hoofddoelen in het ontwikkelingsproces samen met de uitwisseling van technische en ervarings kennis. Er kunnen drie types onderscheiden worden:

A. De uitwisseling van bestaande kennis; netwerken die buiten een gemeenschap reiken kunnen de contacten met andere gemeenschappen of groepen in een regio bevorderen als basis voor de uitwisseling van informatie en opinies. Met andere woorden gaat het om plaatselijk reeds bestaande kennis en dit wordt ook wel de horizontale netwerk integratie genoemd.

B. Nieuwe inbreng aan kennis:

B1. Vanuit regerings instanties, universiteiten, niet-regerings organisaties etc.

B2. Vanuit de reiswereld, zoals touroperators, lokale agenten etc.

Een ander geval zijn de contacten van regerings instanties of andere organisaties, daar deze netwerken over een kennisstroom gaan die naar een gemeenschap toe vloeit en nieuwe ideeën, technieken of concepten kan bevatten en daarmee een verticale kennisstroom betreft. Wanneer dit toegepast wordt op een benadering van beneden naar boven zijn deze externe impulsen van het grootste belang, maar netwerken moeten eerst opgezet worden om dit een kans te geven.

C. Nieuwe initiatieven:

C1. Training, instructie en opleidingen

C2. Marketing, web-pagina’s ontwerpen, boekhouding, etc.

De derde vorm van kennisinbreng betreft de contacten met mogelijke kopers van niet alleen de agrarische producten die een gemeenschap prouceert, maar ook van diensten zoals bij het toerisme. Dit kan dan een toeristisch project binnen de gemeenschap betreffen of de netwerken van reisorganisaties.

Wanneer de motivaties en de aard van een zeker ruraal toerismeproject vastgesteld zijn en er een begin gemaakt is met de stroom van toegevoegde kennis over de mogelijkheden die het toerisme te bieden heeft, komt er de etappe waarbij beschouwd wordt welke nieuwe elementen binnen een gemeenschap ontwikkeld moeten worden voor een bepaalde toeristische activiteit, wat een atractie kan zijn voor alleen dag-bezoekers, of voor mensen die meerdere dagen blijven, maar het kan ook om een indirecte deelneming gaan bij andere toeristische activiteiten en waarbij agrarische producten, kunstnijverheid artikelen of gidsdiensten aangeboden worden.

8. Vereisten voor een RGT ontwikkelings process

Op grond van de voornoemde theoretische instrumenten kan het proces van de RGT ontwikkeling beschreven worden, daarbij in gedachte houdend, dat de benadering van beneden naar boven toe is en dat dit soort projecten als radicale innovaties in een rurale omgeving gezien worden. De onderliggende argumenten voor een succesvolle toepassing van RGT projecten zijn dan op 5 uitgangs punten gebaseerd die onderling verbonden zijn. Wanneer er eenmaal besloten is, dat een rurale gemeenschap of gebied voor toeristen interessant kan zijn en de plaatselijke bevolking daar ook interesse in heeft getoond, moeten alle deelnemeres zich realiseren:

2.1 RGT projecten moeten met de volledige deelname van de betrokken plaatselijke gemeenschap uitgevoerd worden en moet op hun initiatief steunen; voor welk initiatief dan ook verankerd te raken binnen een gemeenschap moet deze gemeenschap het proces hier naartoe zelf opstarten.

2.2 RGT projecten moeten tot socio-economisch en milieu verbeterde leefcondities voor een rurale gemeenschap leiden; alhoewel de economische invloed op een plattelandsgebied doorgaans de nadruk krijgt, onder andere door de invloed van de strijd tegen de armoede, moeten de voordelen ook verbeterde leef- en werkcondities behelzen, als ook een uitgebreidere infrastructuur en verhoogd cultureel bewust zijn.

2.3 RGT projecten moeten tot een groeiend aantal interne en externe netwerken leiden die binnen een gemeenschap creativiteit en nieuwe kennis stimuleren. Daar de introductie van toerisme een innovatie is vloeit er een stroom van nieuwe kennis de gemeenschap binnen; daarom zijn training en opleidingen in het algemeen basis elementen om de plaatselijke bevolking met hun nieuwe taken te kunnen steunen zoals nieuwe soorten diensverlening en technologiën zonder voortdurend afhankelijk te blijven van externe bronnen, wat op de lange duur de autonomie van een gemeenschap kan ondermijnen.

2.4 RGT projecten moeten een aanvullende rol spelen bij de al bestaande economische activiteiten van een gemeenschap en moeten eerst op al bestaande organisatorische structuren aansluiten. Dit uitgangspunt vervult allereerst de rol van veiligheids klep om te garanderen, dat het toerisme tenslotte verankerd wordt binnen een gemeenschaps structuur. Dan betekent dit ook dat hoewel de innovatie van de introductie van RGT dan radicaal mag zijn, de invloed ervan niet direct tot radicale veranderingen in de sociale structuur van een gemeenschap zelf leidt.

2.5 RGT projecten moeten een organisatorische structuur kunnen produceren, die onder andere die deelnemers binnen een gemeenschap aanwijst die direct bij de toeristen en de toeristische infrastructuur betrokken zullen zijn. De netwerken in het toerisme hangen sterk van persoonlijke contacten en diensten af als onderdeel van de gastvrijheid die geboden wordt en van het beeld dat de gemeenschap naar buiten toe wil laten zien. Het toerisme in het algemeen draait om persoonlijke contacten en netwerken en daarom kan men zich niet veroorloven, dat iedere keer een andere persoon de contacten binnen een netwerk onderhoudt. Het werken in toerisme vereist speciale vaardigheden, zoals bij elke activiteit, en niet iedereen in een gemeenschap hoeft zich direct met het toerisme bezig te houden, maar kan dat ook op indirecte wijze doen door middel van agrarische producten, souvenirs etc. Een belangrijk onderdeel van het bestuur van een project is daarom het benoemen van de te spelen rollen en de te vervullen taken.

9. Bestuur

Tot nu toe is er een algemene schets gegeven op grond van de reflexieve benadering van het toerisme van alle vereisten die nodig zijn om de geschiktheid en uitvoerbaarheid van mogelijke toeristsche projecten te identificeren, die door een plaatselijke bevolking zelf aangedragen zijn. Het grootste deel van de acties die tot nu toe beschreven zijn betreffen de voorafgaande fase en er is aangegeven dat deze acties van fundamenteel belang zijn voor het succes van een RGT project. Het blijkt echter dat de meerderheid van RGT projecten deze weg niet genomen hebben en eerder de traditionele route gevolgd hebben van het leverancier-product-klant model.

Een studie van de literatuur over dit onderwerp als ook een reeks studies van concrete gevallen geven aan, dat het mislukken van de marketing en een gebrek aan bestuur de grootste struikelblokken zijn om RGT projecten succesvol te laten verlopen en deze visie kan ook “in het veld” waargenomen worden. Beide punten vormen onderdeel van de radicale innovaties die zich binnen een gemeenschap moeten voltrekken om een RGT project tot een succes te maken. Het laatste genoemde uitgangspunt 2.5 over de interne organisatie en het besturen van externe netwerken schijnt veel problemen in de praktijk op te leveren en vooral het gebrek eraan is een van de hoofdthema’s en het grootste probleem voor de participatie van vrouwen bij de project ontwikkeling.

Bestuur, management en leiderschap hebben met de interne organisatie van een gemeenschap te maken en de manier waarop beslissingen genomen worden. De organisatie binnen een gemeenschap draait om het proces, dat te maken heeft met verantwoordelijkheid en betrokkenheid, omdat indien deze elementen niet aanwezig waren er geen politieke duurzame situatie ontstaat, wat dan vervolgens de autonomie van een gemeenschap kan aantasten. Er kan zich een afhankelijkheid van externe organisatie structuren wat kennis overdracht betreft ontwikkelen, wat tot een gebrek aan zelfvertrouwen kan leiden en daarmee de besluitskracht aantast, wat dan ook weer de autonomie ondermijnt. Het kan tientallen jaren geduurd hebben, voordat in een gemeenschap de processen hoe besluiten genomen worden in de gemeenschap verankerd liggen, maar het toerisme heeft de kracht op hele korte termijn deze processen drastisch te veranderen en daarom is het de uitdaging een effectieve besluitvorming in een rurale gemeenschap te garanderen, die de autonomie handhaaft en een efficiënte bestuurs structuren creeërt.

De organisatie binnen een gemeenschap bepaalt voor een groot deel welke netwerken er ontstaan en hoe die functioneren. Het gedrag als gemeenschap vereist vele niveau’s van interne organisatie, wat inhoudt, dat er een vereniging, cooperatie of stichting gevormd wordt, daar deze drie de meest voorkomende juridische vormen zijn, die door de publieke en de privee sectors geaccepteerd worden. Deze organisatie vormen kunnen netwerken bouwen en versterken, maar moet men zich realiseren, dat het hier om typisch westerse constructies gaat, die niet noodzakelijkerwijs met plaatselijke tradities overeenkomen en dit kan inhouden, dat een deel van een rurale bevolking buiten gesloten blijft.

10. Duurzaamheid

Wanneer er een start wordt gemaakt met het kijken naar de mogelijkheden een toerisme project in een rurale gemeenschap te introduceren moeten duurzame ontwikkelings kwesties hoog op de agenda komen. Het toerisme oefent een duidelijk druk uit op het milieu en een studie over de invloeden moet duidelijk kunnen aantonen, in hoeverre een dorp of ruraal gebied die druk aankan. Behalve de milieu problematiek is er het punt, dat onder druk van vreemde invloeden het verhaal dat een gemeenschap te vertellen heeft niet zou moeten veranderen. Het verhaal van een gemeenschap moet door externe acteurs bestudeerd worden, zoals bijvoorbeeld consultants of deskundigen in toerisme, en afgewogen worden tegen de mogelijke verwachtingen die toeristen zouden kunnen hebben. Dit afwegen houdt ook elementen in zoals de kwetsbaarheid van cultureel erfgoed, tradities en gewoontes en in welke mate de plaatselijke bevolking die naar buiten wil brengen.

RGT projecten moeten gezien worden als een uitdrukking van duurzaamheid zelf. Plaatselijke gemeenschappen overigens komen doorgaans grote struikelblokken tegen om de schadelijke effecten van de toeristen op hun directe milieu te verzachten of te vermijden. Vuilverwerking is een van die kwesties, daar de meeste plaatselijke gemeenschappen niet over andere middelen beschikken dan het vuil maar op de vuilnishoop buiten het dorp te storten. Recycling is in hoge mate noodzakelijk, maar in ver afgelegen gebieden is dit nu eenmaal niet haalbaar. Op dezelfde manier zijn er meer beperkingen te noemen – vaak van economische aard – die een rurale bevolking ervan weerhouden de internationaal gezette duurzaamheidsstandaards aan te houden. De plaatselijke bevolking voelt zeker dat zij in harmonie met de natuur leven, maar het kan best zijn dat bredere ecologische overwegingen voor een hele regio nog andere maatregelen vergen, die door plaatselijke bewoners als ergerlijk of als interferentie aangemerkt worden. Toerisme mag dan geen direct onderdeel vormen van de interne duurzaamheids kwesties, het opengooien van nieuwe externe netwerken en de nieuwe contacten als resultaat ervan kan voor een gemeenschap consequenties hebben die niet altijd voorzien waren. De meeste gemeenschappen geven om hun milieu als onderdeel voor hun overleving en zij zijn zich daarom heel bewust van de solidariteit met hun toekomstige generaties, maar deze solidariteit kan wel degelijk veranderen door de aanwezigheid van toeristen en vooral wanneer er te veel zijn. Een plaatselijke bevolking kan wel degelijk deze solidaiteit gedeeltelijk opgeven onder druk van het toerisme, het idee van geldelijk gewin of door publieke en privee sector daar naartoe geduwd.

De duurzame ontwikkeling in rurale gebieden heeft nu de attentie van regerings instanties en reisorganisaties in het algemeen gekregen, maar dit is nog niet altijd naar de praktijk doorgetrokken. De publieke sector’s wat traditionelere inzichten richten zich meer op de wat kortere termijn en schijnen vaak de basis principes van gemeenschaps toerisme te ontkennen: een plaatselijke gemeenschap die een toeristen gemeenschap ontmoet, waarbij er geen economische transactie in het spel is. De privee sector en reisorganisaties ondersteunen ook de economische visie, wat betekent dat de logica om ruraal toerisme met duurzame ontwikkeling te verbinden meer op een “wensdenken” gebaseerd is, daar het toerisme zich nooit onderscheiden heeft als typisch duurzaam noch door een lange termijn visie.

Tegelijkertijd moet men zich realiseren dat het gebrek aan middelen van regeringen om ecosystemen volledig te kunnen beschermen en daarbij ook de noodzaak voor productieve alternatieven nabij natuurbeschermde gebieden wel degelijk een opening gecreeërd hebben voor een duurzame ontwikkeling die door een plaatselijke bevolking bevorderd wordt om een antwoord te vinden op het eeuwige conflict tussen conservatie en ontwikkeling. Daarom kan het RGT wel degelijk een duurzaamheids instrument vormen die de doeleinden van vele betrokken partijen kan dienen.

Slot opmerkingen

De rurale gemeenschaps ontwikkelingsprojecten in toerisme hebben zich tot nu toe hoofdzakelijk op de economische invloeden ervan gericht en er is te weinig aandacht geschonken om deze ontwikkelings processen vanuit het toerisme zelf te bezien: de rol van de toerist erin, de relatie tussen toeristen en de mensen op de bestemming en de deuren die geopend worden voor beiden. Het gebrek aan succes van zovele RGT projecten – en dan vooral in ontwikkelingslanden – wat het aantal bezoekers betreft schijnt vooral te maken te hebben met bestuurs en marketing problemen. Uit de praktijk wordt het duidelijk, dat RGT projecten misschien economisch gezien net rond draaien, maar dat betekent eigenlijk, dat RGT voor andere doeleinde ontwikkeld moeten worden. Een extra inkomen is altijd een mogelijkheid, maar er is ook het punt van de toename van netwerken die weer de deur openen voor innovaties en creatieve oplossingen en daarmee gelegenheden creeëren voor nieuwe ontwikkelingen met het directe voordeel dat de lokale bevolking bewuster van hun cultuur en hun manier van leven worden. Het toerisme is dus een manier om horizons te verbreden en dan niet alleen voor toeristen, maar ook voor de plaatselijke bevolking die in contact komt met een andere wereld.

Echter, de struikelblokken die zich voordoen in de vorm van gebrekkig bestuur en marketing kunnen wel degelijk symptomen zijn van een dieper geworteld probleem. De marketing en, om preciezer te zijn, het gebrek eraan schijnt direct betrekking te hebben op de afwezigheid van de benodigde voorstudies van wat toeristen geboden kan worden, welk verhaal de gemeenschap te vertellen heeft en de brug tussen beiden. Het gebrek aan deze basis inzichten leidt tot het probleem hoe de beslissingen genomen worden wat het beste voor een gemeenschap is en hoe de desbetreffende bestuursvormen opgezet moeten worden. De noemer die deze knelpunten gemeen hebben is de heersende economische visie van de meeste externe acteurs op toeristen: “er moet van hen geprofiteerd worden” wat leidt tot een ontwikkelings proces waarbij de economische factoren domineren, wat weer leidt tot een gebrekkig inzicht in wat het toerisme eigenlijk beweegt. Opbrengsten zijn belangrijk zolang ze echter wel op de principes van een verantwoordelijk toerisme gebaseerd zijn; daarnaast zijn er de specifieke taken vastgelegd in een goed uitgewerkt management plan gebaseerd op de vastgestelde toeristische infrastructuur van groot belang. Hieraan kan toegevoegd worden, dat in de praktijk de initiatieven van de publieke en privee sectoren beter de mogelijkheden en sterke punten van een gemeenschap moeten weergeven, daar het om het culturele erfgoed van een bevolking gaat, waar nu net de toeristen op uit zijn.

De publieke en privee sectoren zijn van groot belang geweest voor het RGT en zonder hun medewerking zouden vele ontwikkleings processen niet mogelijk gebleken zijn. Dit geldt ook voor de diverse trainingsprogramma’s, die een belangrijk element vormen om gemeenschappen op hun nieuwe taken voor te bereiden. Er is geen plaats voor een benadering van boven naar beneden toe, daar het RGT uit een vrijwillige ontmoeting bestaat tussen plaatselijke mensen en toeristen waar geen economische transactie aan ten grondslag ligt. De traditionale visie op het toerisme als een relatie tussen leveranciers en klanten komt niet overeen met de werkelijkheid van het RGT. Om toeristen als klanten te zien die alleen hun geld waard zijn en gastheren die alleen probleren zoveel mogelijk geld te maken is een visie die helaas nog steeds gangbaar is in vele handboeken en op academische niveau’s aangaande het rurale toerisme. Men moet zich realiseren dat in de meeste RGT gevallen de toeristen alleen voor de overnachting en eten betalen en misschien voor een paar excursies of toegangsgelden, maar de toeristen betalen niet waarvoor zij gekomen zijn: het beleven van het rurale gemeenschaps leven, de lokale cultuur en het platteland in het algemeen, wat ervaringen creeërt die van onschatbare waarde zijn.

Het gaat om de postmoderne toerist uit de stadsgebieden die een ontmoeting wil hebben met mensen van het platteland en deze toerist moet goed begrijpen dat hij binnen een rurale gemeenschap geen andere status heeft dan die van bezoeker. Het is voor elk RGT project belangrijk, dat de plaatselijke mensen het type gastvrijheid blijven behouden die zij toch al hadden en dat hen geen gedwongen bediende-klant houding wordt opgelegd (zoals zo vaak in de “hospitality” sector wordt aangegeven), terwijl de toeristen duidelijk voor ogen moeten hebben, dat zij niet bediend gaan worden, maar dat zij zich als bezoekers in een voor hen vreemde omgeving moeten gedragen. De logica van het geld moet niet toegepast worden om nu juist te waarborgen dat de ontmoeting tussen beiden uniek blijft. Echter, er zijn vele reisorganisaties die RGT projecten nog steeds als attracties zien die aan klanten verkocht kunnen worden en die ervoor willen zorgen dat de plaatselijke mensen “volledige klant tevredenheid” leveren – wat dat op het platteland dan ook moge betekenen.

Dat reisorganisaties en de privee en publieke sectoren in het algemeen het ecomomisch denken gaan combineren met de sociaal-psychologische inzichten op de ontmoeting tussen een plaatselijke bevolking en toeristen is geen tendens voor de toekomst, maar zou de hedendaagse werkelijkheid moeten betreffen.

De visie dat de sociaal-psychologische benadering de essentie van het RGT bepaalt en niet zozeer de economische beweegredenen kan door velen aangevochten worden en moet nog als zodanig bewezen worden, maar desalniettemin zijn er vele aanwijzingen in de praktijk de duidelijk in die richting wijzen. De belangrijkste reden van dit artikel is om de academische wereld uit te nodigen hun belangstelling op deze aspecten van het RGT te richten en ook op de rol die toeristen hierin spelen. De visie die in dit artikel is weergegeven richt zich ook op de mensen die in de reisbranch werken en nodigt hen uit het toerisme van een andere kant te bekijken en dan alleen de economische en het RGT toont dit goed aan. Tenslotte kan er gesteld worden dat de leerervaringen die plaatselijke gemeenschappen en toeristen opdoen ook voor de academische gemeenchap en voor de reisbranche en de overheids sectoren gelden.

Met dank aan Dr. Eduardo Costa Mielke van de Universiteit van Rio de Janeiro voor zijn waardevolle bijdrage, die de kwaliteit van dit artikel enorm geholpen heeft.

Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken (werkzaam in het toerisme, studenten en academici) een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina

Alle rechten voorbehouden. De gehele of gedeeltelijke reproductie is verboden zonder de toestemming van Marinus C. Gisolf en zonder bronvermelding

INFORMATIE EN HET TOERISME

Inleiding

     De belangrijkste karakteristiek van een toeristische attractie ligt in het feit dat het op de plaats van bestemming geconsumeerd wordt en niet bij de toerist thuis. Hieruit vloeit voort dat er gereisd moet worden om bij die attractie te komen en daarmee is de grondslag gelegd voor wat men toerisme noemt. De bestemming in het toerisme kan vele vormen aannemen en kan een strandbestemming zijn, een museum, een natuurpark of een rivier waar je goed kunt vissen. De reiziger, oftewel de toerist, reist daar naar toe om het aldaar te ‘consumeren’.

     Het sublime moment in het toerisme is het ogenblik waarop de toerist iets begint te beleven, oftewel wanneer hij of zij bezig is belevingscaloriën (BelCal) op te nemen via de zintuigen. De opname en verwerking van BelCal leidt tot een ervaring en dat is nu juist waar de toerist op uit is. De toerist wil een ervaring op doen en dat kan alleen, doordat de toerist zelf zijn zintuigen gebruikt en van buitenaf BelCal opneemt en die tot een innerlijke ervaring verwerkt. In wezen betaalt de toerist dus voor de mogelijkheid om BelCal op te nemen.

     De opname van BelCal en de verwerking ervan tot reiservaringen vindt onder andere plaats door de interventie in ons brein van onze referentiekaders, ons vast cultuurgoed en ons associatief vermogen. BelCal opname kan al beginnen op het moment, dat het reizen begint, met andere woorden als we de huisdeur achter ons dicht trekken. BelCal kunnen worden opgenomen gedurende de reis, bij aankomst op de bestemming, waar vaak al nieuwe dingen te beleven zijn (ook wel de nevenattracties of Nevenbelbronnen genoemd) en tenslotte bij de Hoofd Belevingsbron (Hoofdbelbron), waarvoor men speciaal naar die bestemming gekomen is. Daarnaast zijn er de normale zaken van de bevolking op een bestemming, die een belbron voor toeristen kunnen vormen, de zogenaamde Gedeelde Belbronnen. Dan zijn er tenslotte de toevallige voorvallen of incidenten, die onder het hoofdje Toevallige Belbronnen vallen (ongelukken vallen hier ook onder). Om dit allemaal mogelijk te maken houden vele organisaties en instanties zich bezig met de reclame en verkoop van ‘mogelijke ervaringen’ (ook wel toeristische producten genoemd), zoals reisbureau’s, internet reisorganisaties, reisgidsen, etc. In het kort bestaat het toerisme uit een groot aantal mensen, organisaties, hotels en andere gebouwen, attracties, vervoersmiddelen en nog vele andere zaken, die met elkaar een ingewikkeld patroon van netwerken en relaties vormen. De toerist zelf maakt daar ook deel van uit.

     Het toerisme bevat derhalve een aantal verplichte onderdelen, zoals overnachtingen (minimaal 1 nacht, maximaal 1 jaar) en mobiliteit. Het gegeven van overnachtingen is een algemeen geaccepteerd onderdeel, maar is arbitrair. Het punt van de mobiliteit is een onlosmakelijk onderdeel van het toerisme, want om toerist te zijn moet je naar een plaats reizen, die anders is dan de thuis omgeving, want anders hebben we het niet over toerisme. Reizen is dus een verplicht onderdeel van het toerisme. Daarnaast is het reizen van de toerist op geheel vrijwillige basis – we raken hier het punt, wat onder andere het verschil is tussen een reiziger en een toerist.

     Er is nog een derde verplicht onderdeel: om dezelfde reden kunnen we stellen, dat informatie voorziening ook een onlosmakelijk deel van het toerisme vormt, juist daar de toerist ergens naar toe gaat wat bij hem enigszins of geheel onbekend is. De toerist moet zich wel op de hoogte stellen van de plaats, waar hij naartoe gaat en alleen de beslissing zelf al wat de vakantiebestemming gaat worden is gebaseerd op informatie. Men kan enthousiaste verhalen van de buurman gehoord hebben of mooie natuurfilms op de televisie gezien hebben, die aanleiding kunnen geven om naar een zekere bestemming met vakantie te gaan. Reisbrochures, televisieprogramma’s of een roman, die zich in een ander land afspeelt, kunnen allemaal bronnen vormen niet alleen voor de vakantie keuze, maar ook voor de verdere informatie over die bestemming. Onafhankelijk van het feit of de toerist gewoon in zijn eentje op de fiets stapt en met een tentje achterop een weekje rondtrekt, of dat hij bij een reisorganisatie een volledig arrangement boekt, informatie voorziening is van vitaal belang en vormt als dusdanig een onlosmakelijk deel van het gehele samenspel van netwerken, dat het toerisme uitmaakt.

Informatie

     Het concept informatie is heel ruim van toepassing en wordt in vele wetenschappen op hun eigen manier gebruikt (computer wetenschappen, filosofie, wiskunde, etc.). In het algemeen kunnen we stellen, dat informatie een of meerdere gegevens bevat, die voor iemand van een of ander nut zijn. Met andere woorden hebben we het over zinvolle gegevens. De term ‘gegeven’ is ook weer een begrip dat voor allerlei interpretaties openstaat, maar we houden het hier op de definitie betreffende “vermeende feiten aangaande een zeker verschil of gebrek aan continuïteit binnen dezelfde context”. Een gegeven op zichzelf is nog geen informatie, maar wordt het wel indien dit gegeven bij de ontvanger een speciale betekenis heeft. Een telefoonnummer op zich zelf is slechts een gegeven; het wordt informatie indien de ontvanger over de kennis beschikt hoe hij een nummer in moet toetsen, of er nog een nul voor komt of niet, wie hij met dat nummer kan bereiken etc. Indien iemand dit niet weet of niet over een telefoon beschikt, blijft het betreffende telefoonnummer slechts een los gegeven.

     Alles wat ons omringt of wat er gebeurt is een mogelijke bron voor informatie en het hangt ervan af, of er een specifieke reden is een zekere gebeurtenis of feit uit zijn context te halen en aan iemand te presenteren, die daar geïnteresseerd in kan zijn. Een toerist wordt opgeschrikt door een Blauwe Kiekendief die plotseling opvliegt; dit kan interessante informatie zijn voor een vogelspecialist, maar de gemiddelde stadsbewoner zal het niet veel kunnen schelen.

     Indien de ontvanger de ontvangen informatie weet te interpreteren en assimileren, dan wordt de informatie omgezet in kennis. In dat geval heeft de informatie dus instructieve waarde. Daarnaast is er de informatie die geheel op gegevens gericht is en deze kunnen waar of onwaar zijn. In dit laatste geval onderscheiden we de opzettelijke onware informatie, wat tot een leugen kan leiden, of de onopzettelijke (misinformatie).

     Een verzameling informatie die met een bepaald doel overgedragen wordt, kan een ‘boodschap’ genoemd worden. Een boodschap kan dus op allerlei niveau’s informatie bevatten. Echter, zo lang we geen betekenins aan informatie kunnen geven, daar die bijvoorbeeld in een andere taal gesteld is, dan kan de informatie dus niet overgedragen worden en is er voor de ontvanger niet van informatie sprake. Informatie is dus een subjectief begrip.

     Van de problemen die kunnen opduiken bij de vormen, waarin informatie de ontvanger bereikt, willen we hier nog een hele specifieke noemen: ruis. Externe ruis kan informatie overdracht verstoren door lawaai overlast, bijvoorbeeld. Interne ruis wordt veroorzaakt, wanneer de ontvanger niet goed luistert, daar hij ergens anders met zijn gedachte is. Het woord ruis passen we niet toe als informatie in een formaat is gesteld dat de ontvanger niet kan begrijpen. Echter wel, indien informatie doorgegeven wordt via een serie ontvangers/zenders, waardoor er vervorming kan optreden wat betreft de oorspronkelijke informatie; met andere woorden als we het over vierde-hands informatie hebben.

     Om het punt van wat we met informatie bedoelen verder af te ronden, kunnen we binnen informatie zelf verschillende componenten onderscheiden. Iedere informatie bevat een:

Pragmatisch niveau: het doel van de communicatie of de intentie die er achter ligt;

Semantisch niveau: de betekenis van de boodschap of inhoud;

Syntaxis: dit is weer een ander niveau en heeft betrekking op de vorm en of die correct en begrijpelijk is of niet;

Empirisch niveau: heeft betrekking op de fysieke karakteristieken van een boodschap. Onder andere heeft dit betrekking op de zogenaamde communicatie kanalen, waarvan we er drie kunnen onderscheiden:

4.1 De zintuigelijke kanalen: zicht, gehoor, reuk etc.

4.2 De mechanische kanalen: pen, schrijfmachine of drukpers

4.3 De electronische kanalen: computer, telefoon, televisie etc.

     Als laatste opmerking moet nog vermeld worden, dat informatie niet alleen voor mensen is en ook niet alleen door mensen gegenereerd wordt. In ons computer tijdperk is er een intensief verkeer tussen computers zonder enige menselijke inmenging, zolang de verschillende systemen maar op elkaar afgestemd zijn (‘compatible’). Ook in de natuur door geuren en kleuren geven planten informatie af en zo zijn er nog vele andere voorbeelden van informatie, waar de mens niet bij betrokken is.

Informatie en toeristische netwerken

     In het specifieke geval van het toerisme is er ook van vele vormen van informatie sprake, waarbij we het geval gaan bekijken van de toerist zelf. Deze moet eerst gaan kijken waar hij met vakantie naar toe wil en wat voor soort vakantie hij wil hebben. Hiervoor heeft hij informatie nodig. Als hij eenmaal weet waar hij naar toe wil, moet er informatie komen over de detailles van de plaats waar hij naartoe gaat: informatie over hotels, transport en wat er zo al te doen is. En eenmaal op de plaats van bestemming kunnen allerlei plaatselijke infobronnen aangeboord worden om nog zaken te regelen en om specifieke informatie te krijgen over hoe ergens te komen, wat mee te nemen etc. Het toerisme is ondenkbaar zonder dat er op allerlei niveau’s informatie uitgeleverd wordt, want dit betreft niet alleen de toerist, maar ook bijvoorbeeld de Tour Operators, die informatie over hotels nodig hebben of over vluchtgegevens willen beschikken.

     Er zijn vele zogenaamde identiteiten actief in het toerisme en dan denken we aan mensen, zoals toeristen, hotelpersoneel, ‘airtraffic controllers’ of buschauffeurs, maar in even grote mate zijn er vele dingen actief, zoals hotels, vliegtuigen, bussen, watervallen of landschappen. Het feit, dat een toerist ergens aankomt en ergens van staat te genieten (een indrukwekkende gletscher bijvoorbeeld) heeft betekend, dat vele van die zogenaamde identiteiten actief geweest zijn om de toerist te helpen op die plaats te komen. Deze identiteiten moeten vaak samenwerken, zoals de Tour Operator die een hotel reserveert voor de toerist, of een transportbedrijf, dat moet weten, hoe laat bij welk hotel welke toeristen opgehaald moeten worden. Deze samenwerkings verbanden worden ook wel netwerken genoemd, en het is dit samenspel binnen een netwerk en tussen netwerken, dat leven geeft aan het begrip toerisme. Men moet hierbij wel heel duidelijk voor ogen houden, dat het samenspel tussen netwerken en er binnen niet alleen een zaak van het toerisme is: het leven zit vol netwerken op allerlei niveau’s. Vaak realiseren we ons niet hoeveel netwerken er wel om ons heen bestaan. Een plotseling voorval, zoals het kwijt raken van een paspoort, kan dan duidelijk maken, dat de ambassade weer een netwerk is – verbonden met vele andere – dat er een paspoort foto nodig is, wat andere netwerken betreft of dat er een politie verklaring moet komen, waar weer hele andere netwerken in het spel komen.

     Samenwerking en communicatie tussen identiteiten zijn de basis ingrediënten van een netwerk. Dit kan op vele niveau’s en kan als zender of als ontvanger zijn. In die zin zijn ‘dingen’ in de algemene zin van het woord ook comunicadoren, alhoewel ze vaak alleen aan het ontvangende einde staan. Wat een netwerk tot leven brengt zijn de acties en inbreng van de verschillende identiteiten. Een restaurant levert maaltijden, een bar de drank en een hotel de overnachting. Dat zijn de zaken of ‘services’ die een identiteit met de andere verbindt en de kristalisering is van de verbanden, die er tussen identiteiten en netwerken bestaan. Wij noemen dit hier de schakels in een netwerk, alhoewel dit woord meer op het verband zou duiden, maar wij hier met schakel de dingen, zaken of services zelf bedoelen. Andere voorbeelden hiervan zijn Credit Cards, paspoorten, geld, gidsen, transport etc. Het betreft allemaal zaken en personen, die een verbinding vormen tussen de verschillende identiteiten van een netwerk en tussen netwerken, die op hun beurt weer tot doel hebben een toerist te helpen op een gegeven moment van die bepaalde gletscher te genieten. Hierbij moge men verder nooit vergeten, dat het altijd de vrijwillige keuze van de toerist betreft in hoeverre hij onderdeel van een netwerk wil zijn en in hoeverre de schakels vervolgens voor hem van toepassing zijn op wat hij wil.

     Bij deze schakels kunnen we nog een belangrijke noemen: de specifieke informatie, waar de toerist specifiek om vraagt: de prijs ergens van, de vertrek- of aankomsttijd van zeker transport, de locatie van een identiteit, welk soort schoenen de toerist aan moet hebben, of een wegwijzer bij een kruising. Verder betreft het hier informatie die voor iedereen bedoeld is en niet alleen voor toeristen, maar wel een duidelijke doelgroep heeft. Voor een bepaalde bestemming wil een toerist vermoedelijk niets weten over de fiscale voordelen bij het midden- en kleinbedrijf, terwijl de gemiddelde investeerder het niet veel zal kunnen schelen hoeveel staanplaatsen de lokale camping heeft.

Een slordig gevervd bordje met “Free Parking”. Dit is feitelijke informatie, maar tegelijkertijd op pragmatisch niveau speelt de wens dat toeristen stoppen om iets in het potten stalletje te kopen.

     Er zijn vele identiteiten, die zich bezig houden met juist dat: het leveren van specifieke informatie gebaseerd op simpele gegevens voor een duidelijke doelgroep (gebruikers). We noemen dit de hier verder de feitelijke informatie.

     Daarnaast heeft de toerist ook met hele andere vormen van informatie te maken. Allereerst de informatie, waar de toerist niet specifiek om vraagt, maar hem wordt aangeboden: reisbrochures, internet sites van Tour Operators, reclame in kranten of tijdschriften etc. Deze informatie voorziening vormt onderdeel van identiteiten, die netwerk verbanden onderhouden en die de toerist daarbij willen betrekken; met andere woorden bieden zij hun diensten aan. Deze informatie is doel gericht en de betreffende boodschap is specifiek op de toeristen gericht en betreft beeldvorming over een bestemming. Deze informatie vormt geen onderdeel binnen een netwerk en speelt ook geen rol als schakel. Wij noemen dit de resultaat gerichte informatie.

     Een Belgische Tour Operator omschreef de actieve vulkaan Arenal in Costa Rica op de volgende wijze: “’s Avonds ziet u, vanop een veilige afstandje, gloeiende lavablokken naar beneden rollen. Een onvergetelijk schouwspel. Vuurvliegjes dansen boven de lavastromen, iedereen is muisstil. In de verte hoor je het geraas en gedonder van de lava onder een fonkelende sterrenhemel”. Uiteraard is hierbij het probleem, dat zeker de helft van de tijd deze vulkaan in de wolken zit en men helaas niets kan waarnemen. Daarbij wordt er zo sterk aan een sfeerplaatje gewerkt, dat het inhouds gehalte hieraan opgeofferd werd (vuurvliegjes houden het niet lang vol boven een lava stroom te dansen). De hiergenoemde beschrijving mengt de resultaat gerichte informatie met het volgende, derde, type informatie.

Doel gerichte informatie in de vorm van een foto: de sugestie dat er iets moois te zien is en tegelijkertijd de mensen het gevoel geven daar ook te willen staan om die zeldzame vogel te spotten.

     Deze derde soort informatie heeft te maken met de sfeer, kleuren en geuren van een plaats. We denken aan de overdracht van de indrukken die vrienden, kennissen, collega’s of familieleden opgedaan hebben, indrukken van natuur- en reisfilms op de televisie bijvoorbeeld, romans die zich in andere landen afspelen of artikelen in kranten en tijdschriften. Deze bronnen bevinden zich in de omgeving van de toerist en deze kan hier gebruik van maken of niet. Het kan ook de achtergrond van een of andere nieuwsflits betreffen; ook een modereportage in een tijdschift kan als decor een zekere bestemming hebben, wat op zijn beurt weer door de lezer opgenomen wordt en op een of andere wijze in het geheugen bewaard wordt. De informatie die hieruit valt te destilleren door de toerist hangt af van zijn referentiekaders, als ook hoe de toerist de aard van de bron inschat (de opinie van een vriend hoeft niet altijd serieus genomen te worden – of juist wel). Deze infobronnen zijn niet noodzakelijkerwijs op het toerisme gericht en zijn afhankelijk van de dispositie van de toerist. Wij noemen deze bronnen hier de omschrijvende informatie.

     Deze drie informatie vormen hebben dus ieder hun eigen uitgangspunt en hun eigen reden van bestaan. De feitelijke informatie moet door de toerist zelf doorgaans opgespoord worden, terwijl de resultaat gerichte informatie juist naar de toerist toekomt; vervolgens zweeft de omschrijvende informatie in de omgeving van de toerist rond, die er gebruik van kan maken of niet. Deze drie vormen zijn alle drie anders en dat houdt in dat op het moment, dat deze door elkaar gaan lopen, er problemen kunnen ontstaan voor de ontvanger.

     Wanneer een toerist besloten heeft met vakantie naar China te gaan, kan hij bij een Tour Operator of reiswinkel aankloppen om informatie te krijgen over vluchten, volledig verzorgde arrangementen of alleen hotel info. Nu komen we in een wat ingewikkelder terrein terecht, want dit mag dan zo simpel klinken, de informatie die de tourist van de reisagent krijgt is ingewikkeld van structuur. De toerist wil vaak feitelijke informatie en daarbij vermoedelijk ook wat omschrijvende, maar wat hij krijgt is allereerst resultaat gerichte informatie. De reisagent kan aangeven dat er op een bepaalde dag maar één mogelijke vlucht naar Peking is tegen een zekere prijs. Dit is feitelijke informatie. Het zou echter zo kunnen zijn, dat er wel degelijk meerdere vluchten zijn ook van andere luchtvaartmaatschappijen, maar dat om commerciële redenen het niet interessant voor de reisagent is om die andere vluchten aan te bieden. Het lijkt in dit geval dus op feitelijke informatie, maar het is dus resultaat gerichte informatie – in een ander jasje gestoken.

     Het moge duidelijk zijn dat de een niet veel kan afwijken van de ander, daar zeker tegenwoordig via internet het steeds makkelijker wordt het een en ander te verifiëren, maar de drie informatie bronnen zijn niet hetzelfde. De toerist moet in dit geval er achter zien te komen wat wat is.

     Laten we een ander geval bekijken: een toerist leest een wetenschappelijk artikel op internet over slangen. We nemen aan, dat dit artikel zeer interessant kan zijn voor een bioloog, maar de gemiddelde toerist kan er volslagen verkeerde conclusies uittrekken, zoals dat hij nooit meer van zijn leven naar een tropisch gebied met vakantie durft te gaan. Wat een feitelijke infobron voor de één is, kan omschrijvende informatie voor een ander betekenen, met verkeerde conclusies vandien.

     Reisgidsen, zoals de Lonely Planet of een van de vele varianten erop, leveren doorgaans goede feitelijke informatie. Echter op het gebied van de omschrijvende informatie kunnen we er een vraagteken bij plaatsen, daar in bijna alle gevallen deze reisgidsen geschreven zijn door iemand die niet in het beschreven land woont, maar in het land van herkomst van de toerist. De omschrijvende waarde (indrukken onder andere) worden door de ogen van iemand van het land van herkomst van de toerist beschreven; op deze manier zal de toerist inderdaad makkelijker die dingen herkennen die al in zijn eigen taal en denktrant voorgespiegeld waren, maar dit belet de toerist zich onafhankelijk op te stellen en zich te openen voor nieuwe indrukken en nieuwe vormen om dingen te aanschouwen. Daarnaast kunnen reisgidsen ook “lijden” aan verborgen resultaat gerichte informatie door het aanprijzen van een plaats waar een bevriend hotelier zit, bijvoorbeeld.

     De drie hier genoemde gevallen tonen problemen op het pragmatisch niveau van de informatie, met andere woorden de onderliggende gedachte of intentie. Vaak is het moeilijk voor een toerist in te schatten wat de drijfveren achter de informatie zijn.

     Daarnaast kunnen er ook moeilijkheden ontstaan op semantisch niveau. Vaak hebben we dan te maken met interpretaties en dat men snel denkt wat men verwacht, maar in andere delen van de wereld heel anders kan zijn. We hebben het geval van de globaliserende termen, zoals het ‘groene seizoen’, ‘tropische stranden’ of ‘Caraïbische atmosfeer’; ieder kan naar eigen goeddunken deze ‘universele’ begrippen invullen en mensen van andere landen zullen dat weer op hun eigen manier doen. Een ander voobeeld is het tijdsbesef, wat tussen landen kan verschillen. Bij ‘straks’ of ‘zo dadelijk’ (‘ahorita’in het Spaans) denken de meeste westerlingen aan maximaal een kwartiertje, terwijl in Midden Amerika dit makkelijk 2 uur kan betekenen. Een ander voorbeeld van culturele verschillen, die op een semantisch niveau een vertekening kunnen weergeven, is wat luxueus of comfortabel geacht wordt te zijn. De standaard tussen landen kan aanzienlijk verschillen en de toerist moet daar rekening mee houden.

    De problemen die zich op het niveau van de syntaxis voordoen, hebben allereerst met taal te maken, die gewoon een andere taal kan zijn, waardoor het niet of nauwelijks meer begrijpelijke informatie voor de toerist is, of simpelweg het gebruik van buitenlandse woorden. Bij de omschrijving van een strand in Spanje kan men misschien lezen:”….en vandaag heerlijk de hele dag op de ‘playa’ doorbrengen…..” Indien een toerist niet weet dat dit het Spaanse woord voor ‘strand’ is (hier gebruikt als sfeer beschrijving in het geval van Resultaat Gerichte Informatie) en misschien aan het Engelse ‘‘ denkt, dan kunnen er misverstanden ontstaan.

     Er is bij de syntaxis nog een probleem wat vaker de kop opsteekt: onzekerheid of informatie in kilometers of mijlen gesteld is, Celsius of Fahrenheit, in Euro’s of in Dollars.

     En tenslotte is er het empirisch niveau, waarbij het enige probleem gebied is of een toerist bijvoorbeeld toegang heeft tot internet of niet en of systemen ‘compatible’ zijn. Vooral gedurende een vakantie kan dit moeilijk zijn en de toerist kan daardoor geen toegang tot informatie hebben of slechts op gebrekkige wijze. Hierbij moet ook aangetekend worden dat gebrekkige connecties (ook gsm bijvoorbeeld) in eerste instantie tot ruis leiden, wat dan als gevolg gebrekkige of misleidende informatie kan opleveren.

     De belbronnen en de verschillende types informatie hebben ieder weer andere toepassingen, afhankelijk van het soort vakantie een toerist wil. Groepsreizen of individueel, avontuurlijk of ‘relax’ zijn allemaal opties die de toerist heeft. Laten we eens vier gevallen bekijken:

Resorttoerisme:

     De hoofdbelbron is doorgaans het resort zelf. Er zijn een paar eenvoudige en makkelijk herkenbare nevenbronnen bij (spa, paardrijden op het strand of een minigolf om maar wat te noemen). De toerist kan niet of nauwelijks het complex verlaten, wat betekent, dat er weinig plaatselijke indrukken opgedaan worden en er zo goed als geen contact met de plaatselijke bevolking is; met andere woorden worden er geen nieuwe ervaring opgedaan op basis van de gedeelde belbronnen, terwijl ook de toevallige belbronnen zich nauwelijks zullen presenteren. Ook via het personeel van het resorthotel kan men weinig authentieks verwachten, daar doorgaans het overgrote deel van dit personeel niet uit die zone komt. In vele gevallen worden dit soort vakanties via reisagenten geboekt, wat inhoudt dat de toerist bij het boeken deel gaat uitmaken van een serie netwerken van personen en zaken, die ervoor moeten zorgen, dat hij op het juiste moment op de juist plaats komt.

     De informatie, die een toerist naar alle waarschijnlijkheid voor zo’n vakantie gebruikt, bestaat uit relatief weinig feitelijke informatie, behalve dan de standaard zaken, zoals vluchtdetailles, valuta, electriciteit, extra kosten, klimaat etc. De resultaat gerichte informatie vormt doorgaans de hoofdmoot en de reden, waarom de toerist zo’n vakantie boekt. Het gaat dan om beelden van ontspanning, luxe en comfort, lekker eten, activiteiten voor kinderen, grote zwembaden en nevenbelbronnen met nadruk op een zorgeloos karakter van de vakantie. Doorgaans worden ook sociale elementen met medereizigers benadrukt. De omschrijvende info moet dan verder het droombeeld invullen van een paradijselijk strandje, tropische tuinen, perfect klimaat. We kunnen hier overigens ook het geval noemen van de Cruise schepen, waar hetzelfde op van toepassing is.

Groepsreizen (comfortabel)

     Dit soort reizen doen doorgaans een paar zeer bekende hoofdbelbronnen aan (“highlights”) en geven verder de optie om nevenbelbronnen te bezoeken. De hotels zijn redelijk comfortabel, wat vaak inhoudt, dat het personeel van buitenaf aangetrokken wordt. Het aantal gedeelde belbronnen is beperkt, maar zijn er wel. Men rijdt elke dag door het landschap en onderweg kan er gestopt worden. Er is ook een tendens dat Tour Operators schooltjes bezoeken of zelfs thuis bezoeken organiseren juist om de opname van BelCal uit de gedeelde belbronnen wat hoger te maken.

     De feitelijke informatie waar de gemiddelde toerist om vraagt zal standaard zijn, temeer daar men in een groep reist en er minder druk is om van tevoren al allerlei dingen te weten te komen; waarom zou men, als men met een ervaren reisleider rondreist.

     De resultaat gerichte informatie speelt een hele grote rol, daar de groepsreizen in bijna alle gevallen door reisorganisaties geregeld zijn. Deze organisaties vormen onderdeel van een serie netwerken met plaatselijke agenten op de bestemming, hotels, transportbedrijven etc. De omschrijvende informatie zal een rol bij de keuze van de vakantie bestemming gespeeld hebben en kan van alle mogelijke kanten gekomen zijn. Toch zal de invloed van dit soort informatie maar matig zijn, daar een groepsreis toch al inhoudt, dat men eerder op de medepassagier gericht is, dan op de mogelijkheid wat “couleur locale” op te snuiven.

Fit – Huurauto

     Afhankelijk van wat de toerist zelf wil zal zijn vakantie over een aantal hoofd- en nevenbelbronnen bestaan. Daarnaast zijn er uiteraard de gedeelde belbronnen, daar hij elke dag in zijn auto door het land trekt. De incidentele belbronnen (en we hopen uiteraard de positieve….) vormen ook een belangrijk onderdeel voor mogelijke ervaringen, hoewel dit van de toerist zelf afhangt in hoeverre hij daar open voor staat.

     De feitelijk informatie speelt een hele grote rol, want de toerist moet zelf zijn weg in het land zien te vinden. Niet alleen de algemene informatie over een land is belangrijk, juist ook de specifieke. Men is tenslotte op zichzelf aangewezen.

     De resultaat gerichte informatie hangt erg af in hoeverre een toerist het een en ander van tevoren bij een reisorganisatie gereserveerd heeft. Vaak bestuderen de toekomstige toeristen wel resultaat gerichte informatie om zich een idee te vormen van wat er in een land allemaal te beleven is. Tenslotte is de omschrijvende informatie belangrijk voor dit soort toeristen, daar de beeldvorming niet alleen de grote toeristische attracties betreft, maar juist ook de zaken van de plaatselijke bevolking, daar men al rondrijdend er voortdurend mee te maken krijgt.

Individueel Rugzak toerisme

     Dit is een totaal ander soort toerisme. Hoofd- en nevenbelbronnen worden genegeerd – bijna uit principe. Deze toeristen laten zich allereerst door de toevallige belbronnen leiden en putten natuurlijk ook uit de gedeelde belbronnen.

     Feitelijke informatie speelt een hele grote rol en deze wordt hoofdzakelijk op de bestemming zelf ingewonnen. Resultaat gerichte informatie is zo goed als nihil in dit geval, terwijl de omschrijvende informatie wel enigszins een rol speelt bij de keuze van waar men naartoe wil gaan. Het sfeertje op een zekere plaats speelt bij deze toeristen een belangrijke rol, als ook de sociale contacten (ook als mogelijke infobron van feitelijke informatie).

Informatie en verwachtingen

     Bij het uitzoeken wat men met de vakantie wil doen worden er verwachtingen gesteld, die beetje bij beetje verder met informatie gevoed worden over de vakantie bestemming zelf, de belbronnen, de hotels of de vervoers mogelijkheden. Afhankelijk van hoeveel tijd iemand aan de voorpret van zijn vakantie besteedt, wordt er een beeld opgebouwd van hoe de vakantie eruit moet gaan zien. Daarbij willen veel toeristen de zekerheid hebben, dat ze alles wat bezienswaardig is, ook te zien krijgen.

     De toerist komt niet op zijn vakantie bestemming aan als een ongeschreven blad papier. Integendeel. Het zijn niet alleen de eigen referentiekaders en de culturele en sociale gedragspatronen, die de toerist met zich mee sjouwt, vele van deze zaken waren van tevoren gevoed met materiaal van resultaat gerichte informatie. Het ongeschreven blad was allang vol gekrabbeld met opmerkingen, visies, opinies, beelden en opvattingen.

     Het vooraf bestuderen van (toeristische) informatie zal de toerist een bepaald verwachtingspatroon geven. Verwachtingen zijn gebaseerd op beeldvorming en een beeld op zijn beurt is een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Deze laatste is doorgaans zeer complex en valt daardoor niet in één beeld samen te vatten. Bij de resultaat gerichte informatie worden beelden aangedragen, die op een selectie gebaseerd zijn om zo een indruk van de werkelijkheid te geven. In dat beeld wordt iets (een belbron bijvoorbeeld) gereduceerd tot het meest kenmerkende ervan. De toegepaste selectie moet een doel hebben. Deze selectie resulteert dus in een imago of beeld, dat moet aansluiten bij een doelgroep. Echter dit imago moet ook aansluiten bij de werkelijkheid. Het imago of beeld creëert een verwachtingspatroon, dat op zijn beurt vervuld moet worden om teleurstellingen bij de toerist te voorkomen.

     Beelden kunnen onderverdeeld worden in materiële beelden, zoals foto of film materiaal, reisgidsen, websites etc. en daarnaast ook in mentale beelden, die weer direct betrekking hebben op referentiekaders en eerder opgedane ervaringen. Resultaat gericht informatie speelt allereerst in op materiële beeldvorming, terwijl de mentale beelden vaak uit de omschrijvende informatie gevormd worden. Toeristen bouwen dus aan de ene kant een zekere kennis op over een bestemming (materiële beeldvorming, hoofdzakelijk feitelijke en resultaat gerichte informatie) en anderzijds heeft de toerist er zekere associaties over (mentale beelden, omschrijvende informatie).

Omschrijvende informatie in de vorm van een foto: de bevolking van India bij de rivier Ganghes als omschrijvend mentaal beeld van het leven in India.

     De interne bronnen kunnen heel verschillend zijn en uit vele verschillende kanten komen. Als een toerist aan Patagonia in Argentinië denkt, kunnen er beelden in zijn geheugen oprijzen van foto’s van penguins of gletshers, indrukken van Paul Theroux’s boek De Patagonië Express of van een autorally, waar men op de televisie wat van gezien heeft. Van vele kanten kan er in een geheugen materiaal over een plaats binnengedrongen zijn en wanneer opeens onze interesse voor een plaats geprikkeld wordt, harkt het geheugen uit alle hoeken beschikbaar materiaal bij elkaar. We hebben dan te maken met de eerste fase van de verwachtingen voor een vakantie.

     Een interessant fenomeen is de wisselwerking tussen wat een toerist zelf wil zien, wat hem voorgehouden wordt dat hij zou moeten zien en wat de werkelijkheid te bieden heeft. In deze context is er de term “tourist gaze” ontwikkeld (Urry 1990). Er ontstaat een dominante blikrichting of we kunnen dit begrip ook aanduiden met de term ‘vooringenomen blik’. Het gaat hier om de manier, waarop een belbron bijvoorbeeld belicht wordt (selectie en vereenvoudiging van beelden) in combinatie met de manier, waarop een toerist de belbron beschouwt. Deze ‘tourits gaze’ kan op globaliserende begrippen inspelen (Caraïbische atmosfeer, paradijselijk strandje etc.) of een heel andere invalshoek uitkiezen, zoals een historische, cultureel of natuur gerichte benadering. Echter is de’gaze’ nooit gericht op het alledaagse, daar een toerist dat nu juist niet wil.

     De ‘tourist gaze’ nodigt toeristen uit op een bepaalde manier naar iets te kijken; met andere woorden gaat het hier om een symbolische transformatie van een object of fenomeen met een duidelijke gerichtheid. Degenen die uitnodigen zijn de instanties, die in een of meerdere toeristische netwerken opgenomen zijn. Dit kan een Tour Operator zijn of een plaatselijk verkeersbureau. Identiteiten die toeristen in hun netwerk willen opnemen, nodigen de toeristen uit met een zekere blik naar mogelijke belbronnen te kijken, aannemend, dat die blik overeenkomt met wat die toerist vermoedelijk zoekt. De toerist wordt een beeld voorgespiegeld van iets, waar hij zich bij kan aansluiten en waar herkenningspunten bij zitten (zich in kan spiegelen). De symbolische transformatie, die toegepast wordt als onderdeel van de ‘tourist gaze’ is overheersend gestuurd door de landen van herkomst van de doorgaans westerse toeristen.

     Voor een stad zoals Granada in Nicaragua is er het idee onstaan de cultuur-historische kant ervan te benadrukken door middel van beeldmateriaal van oude kerken, onder andere. Een Tour Operator omschrijft het stadje alsvolgt (resultaat gerichte informatie gemengd met de omschrijvende): “Een heerlijk oord om, gestreeld door een verkoelende bries, lui rond te hangen en u vol te zuigen met het kleurrijke plaatselijke leven en de lieflijke koloniale architectuur.” Costa Rica heeft zich op de insteek van de natuur gericht (wat de ‘tourist gaze’ betref), wat uitgedrukt wordt door de campagne van “No Artificial Ingredients” gesteund door beeldmateriaal van schone rivieren, verlaten strandjes of groene bossen. Ondanks het omschrijvend (sfeer bepalend) karakter gaat het nog steeds om resultaat gerichte informatie en de vorming van imago’s. Deze symbolische transformaties van de werkelijkheid zijn doorgaans op de westerse toerist gericht. Het moge duidelijk zijn, dat bij dit soort beeldvorming via de selectie van een paar imago’s er automatisch vele facetten van een plaats of land niet aan bod komen. In het zelfde geval van Costa Rica kunnen we de indiaanse culturen of de geologische landschappen van het land noemen.

     De selectie en vereenvoudiging van beelden moeten vragen kunnen beantwoorden, zoals aan welke objecten of fenomenen gerefereerd wordt, wat erover verteld kan worden en hoe de informatie gebracht wordt.

Een toeristische attractie kan dus gezien worden als de verhouding tussen de bezoekers, het object of fenomeen zelf en het beeld wat ervan gegeven wordt.

     Dit geldt echter alleen voor de hoofd- en nevenbelbronnen, want juist de gedeelde belbronnen hebben geen gerichtheid of imago, daar ze deel uitmaken van het dagelijkse leven van de plaatselijke bevolking. Indien de lokale mensen overdag in klederdracht rondlopen juist voor de toeristen, dan wordt die bevolking dus een toeristische attractie op zichzelf. Indien een bevolking met de kleren aanlopen, die ze onder elke andere omstandigheid toch al aangehad zouden hebben, dan kan dit een attractief beeld voor de toeristen vormen (Guatemala bijvoorbeeld), maar de gerichtheid op toeristen ontbreekt daarbij en met andere woorden is het dan authentiek.

     Reisgidsen bijvoorbeeld kunnen wel degelijk van tevoren aangeven, dat een zeker dorpje heel schilderachtig is (omschrijvende informatie – het schilderachtige dus vanuit het oogpunt van de toerist) of dat er op zaterdagen in een zeker dorp zo’n kleurrijke markt is. De toerist staat vrij van deze informatie gebruik te maken of niet. Echter, vele van de gedeelde en uiteraard de toevallige belbronnen werden niet door de toerist van tevoren verwacht. De toerist die in een “all inclusive resort ” zit, zal weinig of geen gedeelde belbronnen tegenkomen. De toerist die een land per huurauto doorkruist, zit wel de hele dag tussen de plaatselijke mensen en zal zeker zaken meemaken, die voor hem onbekend waren. Hierbij moet wel aangetekend worden, dat dit weer afhangt in hoeverre een toerist openstaat voor het “nieuwe” of het “andere” en is het ook soms maar afwachten welke conclusies een toerist uit zijn BelCal opname trekt. Armoedige hutjes kunnen door een toerist geïnterpreteerd worden als “die leuke typische huisjes” of dat de mist in een nevelwoud als commentaar meekrijgt, dat er zoveel smog is…..

     Aan de ontvangende kant van een boodschap kunnen zich ook andere problemen voordoen. Niet alle toeristen, bijvoorbeeld, zijn even bereisd, en er zijn er nog velen, die nog nooit in een vliegtuig gezeten hebben. Er zijn nog veel meer toeristen die nooit in tropische oerwouden gelopen hebben of op wilde rivieren gekanoed hebben. Er zijn vreselijk veel soorten ervaringen, waarvan we misschien ooit iets gelezen hebben of iets van op de televisie gezien hebben, maar waar we ons toch maar heel weinig bij kunnen voorstellen. Er zijn landen of streken, landschappen of types mensen, die ons niets zeggen, wat voor een groot deel wordt veroorzaakt door het gebrek aan ervaring, referentie- en beeldmateriaal in ons geheugen. Het enige wat dan overblijft is om voorgespiegelde ervaringen (resultaat gerichte informatie) op te nemen als feitelijke.

     Indien een zone wordt omschreven als vogelrijk, kunnen de toeristen die over weinig intern referentiemateriaal beschikken, dit alleen maar letterlijk opvatten, oftwel de materiële beelden die zij gepresenteerd krijgen, neemt men dan op als voldongen feiten. Ze eisen dus geld terug als ze niet honderden vogels gezien hebben, onafhankelijk van het feit, op welk tijdstip van de dag zij in dat gebied waren. Hetzelfde geldt voor mentale beelden, waarbij een “Caraïbische sfeer” dus bij de Caraïbische kust moet zijn, want anders klopt dat niet. Er zijn vele gevallen, waarbij toeristen gewoon niet over het interne referentiemateriaal beschikken om zich daar verder iets bij voor te stellen. Met andere woorden krijgt het beeld van de Caraïbische atmosfeer geen weerklank en kan niet gespiegeld worden tegenover bestaande beelden in het brein. De “tourist gaze” letterlijk opgevat werkt niet.

     Dit is een bekend probleem onder reisorganisaties: omschrijvende informatie wordt door sommige toeristen als feitelijke opgevat, mentale beelden worden verward met materiële en de boodschap van die beelden ondervindt zowel op pragmatisch als semantisch niveau daardoor geen ontvanger. Klachten van toeristen zijn doorgaans het gevolg hiervan met de interessante vraag wie er hier blaam treft: reisorganisaties die inspelen op het feit dat de meeste potentiële klanten over referentie materiaal beschikken om de voorgestelde beelden te kunnen spiegelen, of de potentiële toerist, die door gebrek aan reiservaring niet weet, hoe hij resultaat gerichte informatie moet interpreteren en we ons kunnen afvragen waarom die toerist dan zo’n vakantie bestemming uitzoekt.

Sociale Informatie

     Tot nu toe heb ik drie informatie types genoemd die voor het toerisme van groot belang zijn: de feitelijke informatie, de doel gerichte informatie en de omschrijvende informatie. Echter vanwege de voornoemde veranderingen door de groeiende rol van Internet komt er een vierde type informatie opduiken, dat voor het toerisme van belang kan zijn: de sociale informatie als onderdeel van de zogenaamde Social Information Seeking (SIS). De afgelopen jaren is er een toenemend aantal websites waar mensen vragen kunnen stellen, die dan door willekeurige gebruikers beantwoord worden Een van de eerste voorbeelden was de pagina Answerbag en sindsdien zijn er vele bijgekomen, waarvan vermoedelijk Yahoo!Answers de populairste is.

     Het idee hierachter komt met het Wiki concept overheen, waarvan Wikipedia het bekendste voorbeeld is. De vragen paginas bestaan uit vier niveau’s: er is een deel waar mensen vragen kunnen stellen, dan is er de mogelijkheid voor wie dan ook om die vragen te beantwoorden, ten derde is er de mogelijkheid, dat deze antwoorden geindexed worden en via zoekmachines weer tevoorschijn komen wanneer webgebruikers antwoorden zoeken op eerder gestelde vragen en tenslotte is er de gemeenschap die er rond de site ontstaat. Dit kan op wereldniveau, maar ook beperkt worden tot zekere groepen met een dezelfde interesse (gemeenschappen). De term gemeenschap is hier in de breedste betekenis van het woord gebruikt, en deze sites worden de cQA-sites genoemd. Sinds 2003 worden deze sites ontwikkeld en in aantal zijn ze snel toegenomen. Daarnaast is er ook nog de groeiende tendens dat mensen op Internet vragen stellen in plaats van zelf het antwoord proberen te vinden. Meer en meer mensen schijnen te denken: “Waarom zal ik tijd verspillen om een antwoord op te zoeken, wanneer ik via Internet de mensen kan bereiken die het antwoord weten?” Op Internet forums of andere communicatie platvormen ziet men ook deze tendens dat er steeds meer vragen gesteld worden.

     Het potentieel voor het toerisme van de cQA sites is natuurlijk enorm en dit soort sites kunnen een link gaan vormen tussen toeristen en een bestemming of een plaatselijke bevolking. Daarnaast kunnen we zien hoe via steeds geavanceerdere Search Engine Optimization (SEO) technieken de (potentiële) toeristen steeds makkelijker antwoorden op de meest uiteenlopende vragen kunnen vinden en de rol van cQA sites in combinatie met zoekmachines vormen een hele interessante bron van sociale informatie inwinning.

» Deze website is niet commercieel en genereert geen inkomsten; daarom wordt het op prijs gesteld, wanneer diegenen die de inhoud ervan actief gebruiken een vrijwillige donatie maken – klein en symbolisch als die ook mag zijn – door op de DONATE toets te drukken (Paypal systeem) onderaan deze pagina «